Son
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 523–525-b. — ziyouz.com
Son (tilşunoslikda) —1) mustaqil söz turkumlaridan biri; predmetning miqdorini, sanoq jihatdan tartibini bildiruvçi sözlar guruhi. S. ğam sifat va raviş kabi belgi tasavvurini bildiradi va şu jihatdan öşa turkumlarga yaqin turadi. Sifat predmetning belgisini, raviş harakatning belgisini, S. esa predmetning mikdori, sanoği va tartibiga kura belgisini bildiradi. S.lar otlar bilan birga qöllanib, bir neça predmetlarningyiğindisini, aniq miqdorini (beşta kitob) yoki noanik, mikdorini (öntaça bola) ifodalaydi. S. harflar bilan ifodalanadi (bir, ön, ellik) yoki arab va rim raqamlari bilan (3, 5, 10, V, IX, XX) körsatiladi.
S.lar ma'no xususiyatiga köra, 2 asosiy turga bölinadi: miqdor sonlar va tartib sonlar. Mikdor S.lar predmetning mikdori, sanoğiga köra belgisini körsatadi. Özbek tilida mikdor Slar 6 turga bölinadi: sanoq S, dona S, çama S, jamlovçi S, taqsim S. va kasr S. Sanoq S. — predmetning sanoğini bildiruvçi mikdor S. turi (bir, ikki, ön, yuz). Dona S. — predmetning mikdorini donalab körsatuvçi mikdor S. Bunday S.lar sanoq S. ga ta qöşimçasini qöşiş bilan hosil qilinadi (beşta kitob, qirkta daftar). Predmetlarni donalab körsatişda S.lar juft, metr, nusxa, nafar, boş, tup kabi xisob (numerativ) sözlar bilan birga qöllanadi: bir juft qöşiq, ikki metr atlas, beş tup örik va b. Çama S. predmetning noaniq mikdorini, taxm. xisobini körsatadi. Mikdor S.ning bu turi 2 usul bilan: sanoq S.ga taça, lab, larça affikslaridan birini qöşiş (öntaça, önlab, önlarça) va turli S.larni juftlaş yoki ayrim sözlar bilan birga qöllaş [birikki kun, önön ikki yaşar bola, beş oylar çamasi avval, öttizga yaqin (qariyb öttizta) uy buzildi] orqali hosil qilinadi. Jamlovçi S. bir turdagi predmetlarning yiğindisini ifodalaydi, ularni jamlab körsatadi; sanoq S.ga ov, ala affiks larini qöşiş bilan hosil qilinadi (beşov, oltov; uçala, törtala). Taqsim S. predmet mikdorini teng qismlarga taqsimlaş, guruqlaş yöli bilan bildiradi va sanoq S.ga tadan affiksini qöşiş orqali hosil qilinadi (beştadan bölib kelmoq, törttadan qalam uşlamoq). Kasr S butunning qismlarini bildiradi va, odatda, sanoq S.ning çiqiş va boş kelişik şaklidagi birikmasi orqali ifodalanadi: uçdan ikki ( t ), öndan bir ( h ). Yarim (yorti), çorak, nimçorak sözlari ham kasr S.lardir. Tartib S. predmetning anik, mikdorini, ketma-ketligini ifodalaydi. Ular sifatlarga yaqin bölib, ular kabi predmet belgisini bildiradi; sanoq S.larga —(i)nçi (ba'zan lamçi) affiksining qöşilişidan hosil böladi: birinçi, ikkinçi, öninçi; birlamçi, ikkilamçi.
Tuzilişiga kura, S.lar 4 turga bölinadi: sodda S. — birgina sözdan ifodalanadi: bir, ön, ellik, ming; murakkab S. — ikki yoki undan ortiq özakning birikuvidan hosil böladi: ön ikki, qirq beş, bir yuz ellik olti, ikki ming törtinçi; juft S. — birdan ortiq S.ning nisbiy teng boğlanişi asosida taşkil topadi va taxm. mikdorni bildiradi: beşolti kişi, önön beş kun, ellikoltmiş xonadon; takroriy S. — bir xil özaklarning aynan takrorlanişidan hosil böladi va jamlaş yoki taqsimlaş ma'nolarini ifodalaydi: birbir aytib çikdi, beştabeşta bölib saflanmoq, kitobni öntaönta qilib taxlamoq.
Tarkibiy qismlarining birikiş usuli va bildiradigan ma'nosiga köra, S.ning 2 turi farqlanadi: köpaytma S. — qismlari bildirgan mikdorning köpaytmasidan iborat bölgan mikdorni bildiruvçi murakkab S: beş ming (5x1000), uç yuz (3x100), uç million (Zx1000000); qöşilma S. — qismlari bildirgan miqdorning yiğindisidan iborat bölgan mikdorni bildiruvçi S: ön sakkiz (10+8), yetmiş beş (70+5) va şu kabi S.lar gapda, asosan, aniqlovçi, örniga qarab boşqa barça ran bölaklari vazifasida kela oladi; 2) grammatik miqdor ma'nosini ifodalovçi şakllar tizimi; S. kategoriyasi. Özbek tilida S. kategoriyasining 2 turi mavjud: birlik S. — bir turdagi narsabuyumlardan bittasini (öquvçi, daftar, daraxt); predmetning bir (yakka) şaxsga tegişliligini (ukam, daftaring, qalami); olmoşlarda şaxsning yakkaligini (men, sen, u); fe'llarda harakatni bir (yakka) şaxs bajarişini (oldim, kelding, köraman, öqiysan, boradi) bildiradi; köplik S. — predmetning birdan ortikdigini, köpligini, uning birdan ortiq (köp) şaxsga tegişliligini (kitoblar, daraxtlar; kitobimiz, maktabingiz, uylari); olmoşlarda şaxsning birdan ortiq (köp)ligini (biz, siz, bizlar, ular); fe'llarda harakatni birdan ortiq şaxs bajarişini (bordik, borganmiz, boramiz; işlasak, işlasangiz) bildiradi. Otlarda birlik S.ni körsatadigan maxsus qöşimça yöq, köplik S. esa lar affiksini qöşiş orqali hosil qilinadi. Köp tillarda birlik S. köplik S.ga qaramaqarşi qöyiladi. Biroq ayrim tillarda (som tillarida, Avstraliya va Amerikaning mahalliy tillarida) ikkilik S, ba'zan uçlik S. ğam uçraydi.
Ad.: Özbek tili grammatikasi, 1j.; T., 1975; Hozirgi özbek adabiy tili, 1-qism, T., 1980.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОН (тилшуносликда) —1) мустақил сўз туркумларидан бири; предметнинг миқдорини, саноқ жиҳатдан тартибини билдирувчи сўзлар гуруҳи. С. ғам сифат ва равиш каби белги тасаввурини билдиради ва шу жиҳатдан ўша туркумларга яқин туради. Сифат предметнинг белгисини, равиш ҳаракатнинг белгисини, С. эса предметнинг микдори, саноғи ва тартибига кура белгисини билдиради. С.лар отлар билан бирга қўлланиб, бир неча предметларнингйиғиндисини, аниқ миқдорини (бешта китоб) ёки ноаник, микдорини (ўнтача бола) ифодалайди. С. ҳарфлар билан ифодаланади (бир, ўн, эллик) ёки араб ва рим рақамлари билан (3, 5, 10, V, IX, XX) кўрсатилади.
С.лар маъно хусусиятига кўра, 2 асосий турга бўлинади: миқдор сонлар ва тартиб сонлар. Микдор С.лар предметнинг микдори, саноғига кўра белгисини кўрсатади. Ўзбек тилида микдор Слар 6 турга бўлинади: саноқ С, дона С, чама С, жамловчи С, тақсим С. ва каср С. Саноқ С. — предметнинг саноғини билдирувчи микдор С. тури (бир, икки, ўн, юз). Дона С. — предметнинг микдорини доналаб кўрсатувчи микдор С. Бундай С.лар саноқ С. га та қўшимчасини қўшиш билан ҳосил қилинади (бешта китоб, қиркта дафтар). Предметларни доналаб кўрсатишда С.лар жуфт, метр, нусха, нафар, бош, туп каби хисоб (нумератив) сўзлар билан бирга қўлланади: бир жуфт қўшиқ, икки метр атлас, беш туп ўрик ва б. Чама С. предметнинг ноаниқ микдорини, тахм. хисобини кўрсатади. Микдор С.нинг бу тури 2 усул билан: саноқ С.га тача, лаб, ларча аффиксларидан бирини қўшиш (ўнтача, ўнлаб, ўнларча) ва турли С.ларни жуфтлаш ёки айрим сўзлар билан бирга қўллаш [бирикки кун, ўнўн икки яшар бола, беш ойлар чамаси аввал, ўттизга яқин (қарийб ўттизта) уй бузилди] орқали ҳосил қилинади. Жамловчи С. бир турдаги предметларнинг йиғиндисини ифодалайди, уларни жамлаб кўрсатади; саноқ С.га ов, ала аффикс ларини қўшиш билан ҳосил қилинади (бешов, олтов; учала, тўртала). Тақсим С. предмет микдорини тенг қисмларга тақсимлаш, гуруқлаш йўли билан билдиради ва саноқ С.га тадан аффиксини қўшиш орқали ҳосил қилинади (бештадан бўлиб келмоқ, тўрттадан қалам ушламоқ). Каср С бутуннинг қисмларини билдиради ва, одатда, саноқ С.нинг чиқиш ва бош келишик шаклидаги бирикмаси орқали ифодаланади: учдан икки ( т ), ўндан бир ( ҳ ). Ярим (ёрти), чорак, нимчорак сўзлари ҳам каср С.лардир. Тартиб С. предметнинг аник, микдорини, кетма-кетлигини ифодалайди. Улар сифатларга яқин бўлиб, улар каби предмет белгисини билдиради; саноқ С.ларга —(и)нчи (баъзан ламчи) аффиксининг қўшилишидан ҳосил бўлади: биринчи, иккинчи, ўнинчи; бирламчи, иккиламчи.
Тузилишига кура, С.лар 4 турга бўлинади: содда С. — биргина сўздан ифодаланади: бир, ўн, эллик, минг; мураккаб С. — икки ёки ундан ортиқ ўзакнинг бирикувидан ҳосил бўлади: ўн икки, қирқ беш, бир юз эллик олти, икки минг тўртинчи; жуфт С. — бирдан ортиқ С.нинг нисбий тенг боғланиши асосида ташкил топади ва тахм. микдорни билдиради: бешолти киши, ўнўн беш кун, элликолтмиш хонадон; такрорий С. — бир хил ўзакларнинг айнан такрорланишидан ҳосил бўлади ва жамлаш ёки тақсимлаш маъноларини ифодалайди: бирбир айтиб чикди, бештабешта бўлиб сафланмоқ, китобни ўнтаўнта қилиб тахламоқ.
Таркибий қисмларининг бирикиш усули ва билдирадиган маъносига кўра, С.нинг 2 тури фарқланади: кўпайтма С. — қисмлари билдирган микдорнинг кўпайтмасидан иборат бўлган микдорни билдирувчи мураккаб С: беш минг (5x1000), уч юз (3х100), уч миллион (Зх1000000); қўшилма С. — қисмлари билдирган миқдорнинг йиғиндисидан иборат бўлган микдорни билдирувчи С: ўн саккиз (10+8), етмиш беш (70+5) ва шу каби С.лар гапда, асосан, аниқловчи, ўрнига қараб бошқа барча ran бўлаклари вазифасида кела олади; 2) грамматик миқдор маъносини ифодаловчи шакллар тизими; С. категорияси. Ўзбек тилида С. категориясининг 2 тури мавжуд: бирлик С. — бир турдаги нарсабуюмлардан биттасини (ўқувчи, дафтар, дарахт); предметнинг бир (якка) шахсга тегишлилигини (укам, дафтаринг, қалами); олмошларда шахснинг яккалигини (мен, сен, у); феълларда ҳаракатни бир (якка) шахс бажаришини (олдим, келдинг, кўраман, ўқийсан, боради) билдиради; кўплик С. — предметнинг бирдан ортикдигини, кўплигини, унинг бирдан ортиқ (кўп) шахсга тегишлилигини (китоблар, дарахтлар; китобимиз, мактабингиз, уйлари); олмошларда шахснинг бирдан ортиқ (кўп)лигини (биз, сиз, бизлар, улар); феълларда ҳаракатни бирдан ортиқ шахс бажаришини (бордик, борганмиз, борамиз; ишласак, ишласангиз) билдиради. Отларда бирлик С.ни кўрсатадиган махсус қўшимча йўқ, кўплик С. эса лар аффиксини қўшиш орқали ҳосил қилинади. Кўп тилларда бирлик С. кўплик С.га қарамақарши қўйилади. Бироқ айрим тилларда (сом тилларида, Австралия ва Американинг маҳаллий тилларида) иккилик С, баъзан учлик С. ғам учрайди.
Ад.: Ўзбек тили грамматикаси, 1ж.; Т., 1975; Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1-қисм, Т., 1980.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.