Sonata
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 525-b. — ziyouz.com
Sonata (ital. sonata, lot. sonare — yangramoq) — kamer-çolğu musiqasining asosiy janrlaridan. 3 qismli turkum asar, ba'zan 1, 4, 5 qismlilari ham uçraydi. 3 qismli mumtoz S.ning 1 va 3 qismlari tez, 2qismi vazmin sur'atlidir. 1-qismi (sonata allegrosi) 3 yirik bölimdan taşkil topadi: qaramaqarşi musiqiy mavzularni namoyon qiliş (ekspozitsiya), ularni birbiriga taqqoslab rivojlantiriş (2-bölim), söngra asosiy kuylarni özaro yaqinlaştirib birlaştiriş (repriza). «S.» atamasi 16-a. dan ma'lum bölib, avvalboşda kantatadan farkdi ölaroq har qanday çolğu pyesa ham S. deyilgan. 17-a. boşlarida S.ning 2 körinişi (çerkov S.si va kamer S.) şakllandi. 18-a. örtalarida D. Skarlatti, F. E. Bax klavir S.lar yozişgan, Y. Gaydn, V. Motsartlar S.ning mumtoz namunalarini yaratdilar. S. rivoji va yuqori çöqqilarga çiqişida L. Betxoven S.lari muhim ahamiyatga ega böldi. L. Betxoven S.ni rang-barang mavzu va mazmun, murakkab şakl bilan boyitib, janr imkoniyatlarini kengaytirdi. F. Şopen, R. Şuman, F. List, I. Brams, E. Griglar S. rivojiga katta hissa qöşdilar. Romantizm davri va 20-a. kompozitorlari ijodida ham S. asarlari muhim örin egalladi. Özbekistonda ilk S.larni 1940—50 y.larda Ik.Akbarov, F. Nazarov, G. Muşel, A. Kozlovskiy kabi kompozitorlar yaratişgan. Keyinçalik, E. Solihov, N. Zokirov, A. Ergaşev, D. Saydaminova, H. Rahimov, N. Ğiyosov va b. kompozitorlar ijodida rivojlangan.
S.ning kiçik hajmdagi turi — sonatina özining soddaligi, ijro uslubining oddiyligi bilan ajralib turadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОНАТА (итал. sonata, лот. sonare — янграмоқ) — камер-чолғу мусиқасининг асосий жанрларидан. 3 қисмли туркум асар, баъзан 1, 4, 5 қисмлилари ҳам учрайди. 3 қисмли мумтоз С.нинг 1 ва 3 қисмлари тез, 2қисми вазмин суръатлидир. 1-қисми (соната аллегроси) 3 йирик бўлимдан ташкил топади: қарамақарши мусиқий мавзуларни намоён қилиш (экспозиция), уларни бирбирига таққослаб ривожлантириш (2-бўлим), сўнгра асосий куйларни ўзаро яқинлаштириб бирлаштириш (реприза). «С.» атамаси 16-а. дан маълум бўлиб, аввалбошда кантатадан фаркди ўлароқ ҳар қандай чолғу пьеса ҳам С. дейилган. 17-а. бошларида С.нинг 2 кўриниши (черков С.си ва камер С.) шаклланди. 18-а. ўрталарида Д. Скарлатти, Ф. Э. Бах клавир С.лар ёзишган, Й. Гайдн, В. Моцартлар С.нинг мумтоз намуналарини яратдилар. С. ривожи ва юқори чўққиларга чиқишида Л. Бетховен С.лари муҳим аҳамиятга эга бўлди. Л. Бетховен С.ни ранг-баранг мавзу ва мазмун, мураккаб шакл билан бойитиб, жанр имкониятларини кенгайтирди. Ф. Шопен, Р. Шуман, Ф. Лист, И. Брамс, Э. Григлар С. ривожига катта ҳисса қўшдилар. Романтизм даври ва 20-а. композиторлари ижодида ҳам С. асарлари муҳим ўрин эгаллади. Ўзбекистонда илк С.ларни 1940—50 й.ларда Ик.Акбаров, Ф. Назаров, Г. Мушель, А. Козловский каби композиторлар яратишган. Кейинчалик, Э. Солиҳов, Н. Зокиров, А. Эргашев, Д. Сайдаминова, Ҳ. Раҳимов, Н. Ғиёсов ва б. композиторлар ижодида ривожланган.
С.нинг кичик ҳажмдаги тури — сонатина ўзининг соддалиги, ижро услубининг оддийлиги билан ажралиб туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.