Sopolli madaniyati

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 528–529-b. — ziyouz.com

Sopolli madaniyati - Özbekistonning jan. hududlarida dehqonçilik bilan şuğullanuvçi jez davri qabilalarining ijtimoiyiqtisodiy, siyosiy va etnomadaniy rivojlaniş holati arxeologik manbalarda aks etgan moddiy madaniyat majmuasi (mil. av. 2ming yillik). Kelib çikişi jihatidan qad. Şarq tamadduni bilan boglik bu madaniyat yodgorliklari Özbekistonning Surxondaryo viloyati, qöşni Tojikiston hududlaridan topib örganilgan (Sopollitepa, Jarqöton, Mölalitepa, Böston, Böyraçi, Nurek, Tandiryöl). Uning eng qad. va birinçi bor topib örganilgan yodgorligi Sopollitepa bölib, uşbu arxeologik madaniyat ham şu yodgorlik nomi bilan ataladigan böldi. Sopollitepa va Jarqötonda ötkazilgan keng kölamli izlanişlar Sm.ni moddiy va ma'naviy dunyosi haqida töliq ma'lumot beradi. Şunga qaramay, Jan. Özbekistonda şu madaniyatga tegişli 20 ga yaqin yodgorlik topib örganilgan.

Sm. uçun xom ğiştlardan qurilgan mahobatli arxitektura, suğorma dehqonçilik, yuksak darajada rivojlangan köp tarmoqli hunarmandçilik, ayniqsa, uning kulolçilik, metallurgiya, zargarlik, töqimaçilik va teriga işlov beriş sohalari yaxşi rivojlangan. Diniy e'tiqod zaminida olovga siginiş muhim rol öynagan.

Sm.ning Jarqötondek yodgorligi misolida özbek davlatçiligining ilk ildizlarini kuzatiş mumkin. Topilmalar tarixiy taxdiliga kura, S.m.da Zarduşt islohiga qadar olovga topiniş va xauma içimligini ilohiylaştiriş kuçli bölgan. Uning dalili sifatida Jarqöton ibodatxonasining oçilişi va örganilişini körsatiş mumkin (q. Jarsöton otaşkadasi). Aşyoviy dalillar taxdilidan kelib çiqib, quyidagi yakuniy xulosaga keliş mumkin: 1) Özbekiston Respublikasining jan. viloyatlarida mil. av. 2 ming yillikning birinçi yarmi davomida qad. Şarq tamadduniga xos tarixiy şaroitda Sm. bazasida yuksak rivojlangan qad. ilk şahar madaniyati tarkib topdi; 2) agar Sopollitepa özining qad. şaharsozlik madaniyatiga xos barça alomatlari bilan protoşahar, ya'ni Avestoda tilga olingan vara inşootini eslatsa, Jarqöton yodgorligi Özbekiston xududida birinçi bor şakllangan tom ma'nodagi qad. şahar edi; 3) muayyan yodgorlikni qad. şahar deb atalişi uçun qöyiladigan ilmiy talablardan kelib çiqilganda ham Jarqöton u talablarga javob berişi mumkin bölgan noyob yodgorlikdir. Qad. şaharlarga xos bölgan birinçi alomat — şahar maydonida arki a'lo va şahriston tarkib topgan bölişi lozim bölsa, Jarqötonda bu sodir bölgan, ya'ni 100 gektarlik Jarqötonning 3 gektari arki a'lo va qolgan qismi şahriston maydonini taşkil etadi. Ikkinçi alomat — ötroq dehqonçilik madaniyati Ağolisi ziç joylaşgan maskan mudofaa devorlari bilan örab olingan bölişi. Uçinçi alomat — şahar arki kismida mahobatli binoning, ya'ni umumşaxar jamoalari boşliği qarorgohining tarkib topişi Jarqötonda öz aksini topgan. Törtinçi alomat — şahar maydonida barça uçun barobar xizmat qiluvçi boş sajdagoh — diniy mafkura markazi şakllangan bölişi. Beşinçi alomat — qad. şaharda xunarmandçilikning yuksak darajada tarkib topgan bölişi. Şahar hunarmandçilik mahsulotlari içki bozor hamda taşqi bozor uçun ham keng kölamda işlab çiqarilgan. Mac, kulolçilik mahsulotlarining uzoq Xitoy hududlarigaça kirib borganligi haqida guvohlik beruvçi aşyoviy dalillar uşbu qad. şahar madaniyatida mavjud. Demak, bu öşa davr şahar aholisi tarkibi haqida faraz qilişga işora bölib, qad. Jarqöton şahar aholisi erkin dehqon jamoalari — kaşovarzlardan taşqari şahar hunar va savdo axdidan ham iborat bölgan. Şahar xayoti nafaqat diniy, balki dunyoviy jihatdan taşkil etilgan boşqaruv tizimi asosida qurilgan. Şahar hukmdorining mahobatli koşonasining arki a'loda şakllanişi bunga dalolatdir.

Ad.: Askarov A., Abdullayev B, Djarkutan, T., 1983; Askarov A., Şirinov T., Drevnebaktriyskiy xramognya v Yujnom Uzbekistane. V. sb. Gradostroitelstvo i arxitektura, T, 1989; Sarianidi V. I., I zdes govoril Zaratuştra, M., 1992; Askarov A., Rannaya gorodskaya kultura epoxi bronzi yuga Sredney Azii, Samarkand, 1993; Askarov A., Drevnezemledelçeskaya kultura epoxi bronzi yuga Özbekistana, T., 1977.

Ahmadali Asqarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОПОЛЛИ МАДАНИЯТИ - Ўзбекистоннинг жан. ҳудудларида деҳқончилик билан шуғулланувчи жез даври қабилаларининг ижтимоийиқтисодий, сиёсий ва этномаданий ривожланиш ҳолати археологик манбаларда акс этган моддий маданият мажмуаси (мил. ав. 2минг йиллик). Келиб чикиши жиҳатидан қад. Шарқ тамаддуни билан боглик бу маданият ёдгорликлари Ўзбекистоннинг Сурхондарё вилояти, қўшни Тожикистон ҳудудларидан топиб ўрганилган (Сополлитепа, Жарқўтон, Мўлалитепа, Бўстон, Бўйрачи, Нурек, Тандирйўл). Унинг энг қад. ва биринчи бор топиб ўрганилган ёдгорлиги Сополлитепа бўлиб, ушбу археологик маданият ҳам шу ёдгорлик номи билан аталадиган бўлди. Сополлитепа ва Жарқўтонда ўтказилган кенг кўламли изланишлар См.ни моддий ва маънавий дунёси ҳақида тўлиқ маълумот беради. Шунга қарамай, Жан. Ўзбекистонда шу маданиятга тегишли 20 га яқин ёдгорлик топиб ўрганилган.

См. учун хом ғиштлардан қурилган маҳобатли архитектура, суғорма деҳқончилик, юксак даражада ривожланган кўп тармоқли ҳунармандчилик, айниқса, унинг кулолчилик, металлургия, заргарлик, тўқимачилик ва терига ишлов бериш соҳалари яхши ривожланган. Диний эътиқод заминида оловга сигиниш муҳим роль ўйнаган.

См.нинг Жарқўтондек ёдгорлиги мисолида ўзбек давлатчилигининг илк илдизларини кузатиш мумкин. Топилмалар тарихий тахдилига кура, С.м.да Зардушт ислоҳига қадар оловга топиниш ва хаума ичимлигини илоҳийлаштириш кучли бўлган. Унинг далили сифатида Жарқўтон ибодатхонасининг очилиши ва ўрганилишини кўрсатиш мумкин (қ. Жарцўтон оташкадаси). Ашёвий далиллар тахдилидан келиб чиқиб, қуйидаги якуний хулосага келиш мумкин: 1) Ўзбекистон Республикасининг жан. вилоятларида мил. ав. 2 минг йилликнинг биринчи ярми давомида қад. Шарқ тамаддунига хос тарихий шароитда См. базасида юксак ривожланган қад. илк шаҳар маданияти таркиб топди; 2) агар Сополлитепа ўзининг қад. шаҳарсозлик маданиятига хос барча аломатлари билан протошаҳар, яъни Авестода тилга олинган вара иншоотини эслатса, Жарқўтон ёдгорлиги Ўзбекистон худудида биринчи бор шаклланган том маънодаги қад. шаҳар эди; 3) муайян ёдгорликни қад. шаҳар деб аталиши учун қўйиладиган илмий талаблардан келиб чиқилганда ҳам Жарқўтон у талабларга жавоб бериши мумкин бўлган ноёб ёдгорликдир. Қад. шаҳарларга хос бўлган биринчи аломат — шаҳар майдонида арки аъло ва шаҳристон таркиб топган бўлиши лозим бўлса, Жарқўтонда бу содир бўлган, яъни 100 гектарлик Жарқўтоннинг 3 гектари арки аъло ва қолган қисми шаҳристон майдонини ташкил этади. Иккинчи аломат — ўтроқ деҳқончилик маданияти Ағолиси зич жойлашган маскан мудофаа деворлари билан ўраб олинган бўлиши. Учинчи аломат — шаҳар арки кисмида маҳобатли бинонинг, яъни умумшахар жамоалари бошлиғи қароргоҳининг таркиб топиши Жарқўтонда ўз аксини топган. Тўртинчи аломат — шаҳар майдонида барча учун баробар хизмат қилувчи бош саждагоҳ — диний мафкура маркази шаклланган бўлиши. Бешинчи аломат — қад. шаҳарда хунармандчиликнинг юксак даражада таркиб топган бўлиши. Шаҳар ҳунармандчилик маҳсулотлари ички бозор ҳамда ташқи бозор учун ҳам кенг кўламда ишлаб чиқарилган. Mac, кулолчилик маҳсулотларининг узоқ Хитой ҳудудларигача кириб борганлиги ҳақида гувоҳлик берувчи ашёвий далиллар ушбу қад. шаҳар маданиятида мавжуд. Демак, бу ўша давр шаҳар аҳолиси таркиби ҳақида фараз қилишга ишора бўлиб, қад. Жарқўтон шаҳар аҳолиси эркин деҳқон жамоалари — кашоварзлардан ташқари шаҳар ҳунар ва савдо ахдидан ҳам иборат бўлган. Шаҳар хаёти нафақат диний, балки дунёвий жиҳатдан ташкил этилган бошқарув тизими асосида қурилган. Шаҳар ҳукмдорининг маҳобатли кошонасининг арки аълода шаклланиши бунга далолатдир.

Ад.: Аскаров А., Абдуллаев Б, Джаркутан, Т., 1983; Аскаров А., Ширинов Т., Древнебактрийский храмогня в Южном Узбекистане. В. сб. Градостроительство и архитектура, Т, 1989; Сарианиди В. И., И здесь говорил Заратуштра, М., 1992; Аскаров А., Ранная городская культура эпохи бронзы юга Средней Азии, Самарканд, 1993; Аскаров А., Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга Ўзбекистана, Т., 1977.

Аҳмадали Асқаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.