Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Sora Abdurahmonovna Eşontörayeva

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 278–279-b. — ziyouz.com

    Eşontörayeva Sora Abdurahmonovna (1911.8.11, Namangan viloyati Beşbuloq qişloği — 1998.8.9, Toşkent) — aktyor, jamoat arbobi. Özbekiston xalq artisti (1937). Moskvadagi özbek drama studiyasini tugatgan (1927). 1927 yildan Hamza nomidagi Özbek davlat akademik drama teatri aktrisasi. 1943—45 va 1953—60 yillarda şu teatr direktori. Ijodining ilk davridanoq barça janrlarda iş körib, namunali natijalarga erişgan. «Hujum» (V.Yan, Çölpon)da Tursunoy, «Ikki boyga bir malay» (K.Goldoni)da Beatriçe uning dastlabki rollaridir. 30-y.lardan E. teatrda sahnalaştirilgan deyarli barça asarlarda yetakçi boş qahramon rollarini ijro etgan. Aktrisa qahramonlarining hissiyotinigina emas, şu bilan birga uning qat'iyati, irodasi va e'tiqodini ham aks ettirişga kirişdi. Onaxon (K.Yaşin, «Nomus va muhabbat»), Jamila (Hamza, «Boy ila xizmatçi»), Guloyim (H.Olimjon, «Muqanna»), Guli (I. Sulton, Uyğun, «Alişer Navoiy»), Hurriyat (Uyğun, «Hurriyat») va boşqalar şular jumlasidan. Bu obrazlar ijrosida aktrisa hamkasblari bilan birga teatr talqin maktabining yetuk namunalari sanaluvçi spektakllarga munosib timsollar yaratdi. Guli va Jamila obrazlari E. ijodida alohida örin tutadi. Guli E. ijrosida sevgi va sadoqatning tengsiz şaydosi va ma'sum qurboni sifatida idrok etilib, nafis va ta'sirçan tuyğular bilan ta'riflanadi. Jamila obrazida esa çorasiz ayolning çora izlaşi, baxti uçun kuraşida ölimga tik borişning badiiy ta'rifidagi ta'sir kuçi ajralib turadi. E. ijodi ilk yillaridan boşlab jahon mumtoz dramaturgiyasi namunalarini uzviy sahnalaştiriş jarayonida keçdi. Studiyada «Revizor», «Malikai Turandot», «Ikki boyga bir malay», «Qözibuloq qişloği» singari spektakllarda rol öynab tajribasi boyigan E. U. Şekspirning «Hamlet» fojiasida uni şuhratga burkagan Ofeliya rolini ijro etdi (1935). Aktrisa yoruğ dunyoga siğmagan muhabbati fojiasini Ofeliyani esdan oğiş darajasiga olib borgan hissiyotlar silsilasi girdobida öta ta'sirçan ta'rifladi. Hasad va iğvo, içqoralik Dezdemona («Otello») umrining zavoli bölganini aktrisaning nozik raftor, mehr töla çehra, baxtiyor köz qaraşlari va hazin keçinmali sahnalarida ifoda etildi. Ketmaket Gonfilya (U. Şekspir, «Qirol Lir»), Iokasta (Sofokl, «Şoh Edip»), Katerina (A. Ostrovskiy, «Momaqaldiroq»), Lyubov Yarovaya (K. Trenyov, «Lyubov Yarovaya»), Komissar (Vs. Vişnevskiy, «Hayotbaxş ölim»), Gusta Fuçik (G. Tovstonogov, A. Bragin, «Mangu hayot») va boşqalar obrazlari ijod namunasini yanada boyitdi.

    E. ijodida onalar obrazi talqiniga ötişi muhim ijodiy bosqiç bölib, «Jazoir — mening vatanim» (M.Dib) spektaklidagi Ayni dastlabki qadam böldi. Sedzu (M. Kaoru, «Öğirlangan umr»), Ona (K.Yaşin, «Buxoro»), Ona (V.Delmar, «Ğariblar») kabi obrazlar turkumi yaratildi. E. qahramonlari xarakterini ijtimoiy va psixologik asoslarini çuqur oçib beradi, ularni ruhiy gözallik va optimistik ruh bilan ta'minlaydi. Qahramonlari lirik nafosat va ayni çoğda qahramonlik fazilatlariga ega. Har tomonlama tahlil va tadqiq etiş, samimiylik, kuçli hishayajon E. ijroçiligiga xos belgilardir.

    E. kino, telefilm, telespektakllarda ham bir neçta rollar ijro etgan. U Özbekiston teatr jamiyati boşqaruvining raisi (1946—55 va yana 1981—85) va boşqalar nufuzli jamoat taşkilotlarida işlagan. Davlat mukofoti (1949, 1967, 1977), Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti (1967) laureati. «Soglom avlod uçun» (1993), vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» (2004) ordenlari bilan mukofotlangan.

    Ad.: Uvarov G., Sara Işanturayeva, M., 1951;Avdeyeva L., Sara Işanturayeva, T., 1960; Mahmudova S. Bir yurakning yuz jasorati, T, 1983.

    Toşpölat Tursunov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЭШОНТЎРАЕВА Сора Абдураҳмоновна (1911.8.11, Наманган вилояти Бешбулоқ қишлоғи — 1998.8.9, Тошкент) — актёр, жамоат арбоби. Ўзбекистон халқ артисти (1937). Москвадаги ўзбек драма студиясини тугатган (1927). 1927 йилдан Ҳамза номидаги Ўзбек давлат академик драма театри актрисаси. 1943—45 ва 1953—60 йилларда шу театр директори. Ижодининг илк давриданоқ барча жанрларда иш кўриб, намунали натижаларга эришган. «Ҳужум» (В.Ян, Чўлпон)да Турсуной, «Икки бойга бир малай» (К.Гольдони)да Беатриче унинг дастлабки ролларидир. 30-й.лардан Э. театрда саҳналаштирилган деярли барча асарларда етакчи бош қаҳрамон ролларини ижро этган. Актриса қаҳрамонларининг ҳиссиётинигина эмас, шу билан бирга унинг қатъияти, иродаси ва эътиқодини ҳам акс эттиришга киришди. Онахон (К.Яшин, «Номус ва муҳаббат»), Жамила (Ҳамза, «Бой ила хизматчи»), Гулойим (Ҳ.Олимжон, «Муқанна»), Гули (И. Султон, Уйғун, «Алишер Навоий»), Ҳуррият (Уйғун, «Ҳуррият») ва бошқалар шулар жумласидан. Бу образлар ижросида актриса ҳамкасблари билан бирга театр талқин мактабининг етук намуналари саналувчи спектаклларга муносиб тимсоллар яратди. Гули ва Жамила образлари Э. ижодида алоҳида ўрин тутади. Гули Э. ижросида севги ва садоқатнинг тенгсиз шайдоси ва маъсум қурбони сифатида идрок этилиб, нафис ва таъсирчан туйғулар билан таърифланади. Жамила образида эса чорасиз аёлнинг чора излаши, бахти учун курашида ўлимга тик боришнинг бадиий таърифидаги таъсир кучи ажралиб туради. Э. ижоди илк йилларидан бошлаб жаҳон мумтоз драматургияси намуналарини узвий саҳналаштириш жараёнида кечди. Студияда «Ревизор», «Маликаи Турандот», «Икки бойга бир малай», «Қўзибулоқ қишлоғи» сингари спектаклларда роль ўйнаб тажрибаси бойиган Э. У. Шекспирнинг «Ҳамлет» фожиасида уни шуҳратга буркаган Офелия ролини ижро этди (1935). Актриса ёруғ дунёга сиғмаган муҳаббати фожиасини Офелияни эсдан оғиш даражасига олиб борган ҳиссиётлар силсиласи гирдобида ўта таъсирчан таърифлади. Ҳасад ва иғво, ичқоралик Дездемона («Отелло») умрининг заволи бўлганини актрисанинг нозик рафтор, меҳр тўла чеҳра, бахтиёр кўз қарашлари ва ҳазин кечинмали саҳналарида ифода этилди. Кетмакет Гонфилья (У. Шекспир, «Қирол Лир»), Иокаста (Софокл, «Шоҳ Эдип»), Катерина (А. Островский, «Момақалдироқ»), Любовь Яровая (К. Тренёв, «Любовь Яровая»), Комиссар (Вс. Вишневский, «Ҳаётбахш ўлим»), Густа Фучик (Г. Товстоногов, А. Брагин, «Мангу ҳаёт») ва бошқалар образлари ижод намунасини янада бойитди.

    Э. ижодида оналар образи талқинига ўтиши муҳим ижодий босқич бўлиб, «Жазоир — менинг ватаним» (М.Диб) спектаклидаги Айни дастлабки қадам бўлди. Седзу (М. Каору, «Ўғирланган умр»), Она (К.Яшин, «Бухоро»), Она (В.Дельмар, «Ғариблар») каби образлар туркуми яратилди. Э. қаҳрамонлари характерини ижтимоий ва психологик асосларини чуқур очиб беради, уларни руҳий гўзаллик ва оптимистик руҳ билан таъминлайди. Қаҳрамонлари лирик нафосат ва айни чоғда қаҳрамонлик фазилатларига эга. Ҳар томонлама таҳлил ва тадқиқ этиш, самимийлик, кучли ҳисҳаяжон Э. ижрочилигига хос белгилардир.

    Э. кино, телефильм, телеспектаклларда ҳам бир нечта роллар ижро этган. У Ўзбекистон театр жамияти бошқарувининг раиси (1946—55 ва яна 1981—85) ва бошқалар нуфузли жамоат ташкилотларида ишлаган. Давлат мукофоти (1949, 1967, 1977), Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти (1967) лауреати. «Соглом авлод учун» (1993), вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» (2004) орденлари билан мукофотланган.

    Ад.: Уваров Г., Сара Ишантураева, М., 1951;Авдеева Л., Сара Ишантураева, Т., 1960; Маҳмудова С. Бир юракнинг юз жасорати, Т, 1983.

    Тошпўлат Турсунов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.