Sosoniylar davlati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 534–535-b. — ziyouz.com
Sosoniylar davlati - Yaqin va Örta Şarqsa sosoniylar sulolasi boşqargan davlat (3—7-a.lar). 224 y. Ardaşir I Parfiya şohi Artabon V ni mağlubiyatga uçratib, 226 y. poytaxt Ktesifon ş.ni egallab, yangi davlat taxtiga utiradi. Bu davlatning barça hukmdorlari «şahanşoh» unvoni bilan taxtni boşqarganlar, davlat esa Eronşahr («oriylar podşoligi» yoki «eroniylar şoxligi») deb atalgan. Eron, uning ğarb va şarqidan hududlar (Ardaşir I va Şopur I davrida) birlaştirilgan. S.d.da şoxlar koxinlarga tayanib iş körişgan, yangi otaşkada («olov saroylari») bunyod etilgan, Ardaşir I davrida zarduştiylik davlat di ni deb e'lon etilgan, zarduştiy ruhoniylar davlatda katta siyosiy, iktisodiy ta'sir kuçigaega bulişgan, boşqa dinlar ta'qib qilingan. 3-a.ning oxiri — 4-a.ning boşlarida S.d. inqirozi boşlangan. Bahrom II Rim bilan bölgan jang (282 y.) da mağlubiyatga uçragan. S.d. şarkdagi bir qança viloyatlaridan ajragan. Şopur II davrida ular qayta bosib olingan. Mesopotamiyaning ayrim r-nlari, Armaniston podşoligining bir qismi Rim bilan bölgan uruşlarda S.d. tobeligiga ötgan. Şopur II davrida S.d. markazlaştirilgan, majusiylik kuçaygan. S.d. şarqiy va şim. qabilalar birlaşmasi (xioniylar, kidariylar va b.)ga qarşi 5-a. örtalarigaça muvaffaqiyatli kuraş olib borgan, lekin eftaliylar bilan bölgan jangda yengilgan, şoh Feruz öldirilgan (484). Natijada Marvdan şarqda bölgan yerlaridan ajrab, eftaliylarga oğir soliq tölaş majburiyatini olgan. S.d. aholisi rasmiy ravişda 4 tabaqaga: kohinlar, harbiy zodagonlar, amaldorlar hamda dehqon va hunarmandlarga bölingan. 3-a.da moniylik, 5-a.da mazdakiylik diniy ta'limotlari keng tarqalgan. Mazdakiylar harakati tormor etilgaç, S.d. şohlari bir neça islohotlar ötkazganlar. Qubod I va Xusrav I davridagi soliqlar 5-a.dagi soliqlardan ança yengil bölgan. Kohinlar va yirik yer egalari mulki «oddiy jangçilar» foydasiga musodara qilingan. S.d. iqtisodiy tomondan 6-a. boşida ança rivojlangan, taşqi siyosatda ham katta yutuklarga erişgan. S.d. 558—568 y.larda eftaliylarni yengib, Amudaryoning söl qirğoği va Afğonistondagi katta hududni öziga qöşib olgan, Yaman zabt etilgan (570 y.). S.d. hududiga bostirib kirgan turklar tormor etilgan (589 y.). Taxt uçun kuraş avj olgan, 20 y. davom etgan uruşlar S.d.ning iqtisodi va siyosiy qudratiga putur yetkazgan. Eron madaniyati sosoniylar davrida juda yuksalgan. Yazdigard III davrida (632—651) S.d.ni arablar bosib olgan.
Ad.: Istoriya stran zarubejnogo Vostoka v sredniye veka, M., 1957; Pigulevskaya N.V. i dr., Istoriya Irana s drevneyşix vremen do konsa XVIII veka, L., 1958; Lukonin V. G., Kultura sasanidskogo Irana, M., 1969.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОСОНИЙЛАР ДАВЛАТИ - Яқин ва Ўрта Шарқца сосонийлар сулоласи бошқарган давлат (3—7-а.лар). 224 й. Ардашир I Парфия шоҳи Артабон V ни мағлубиятга учратиб, 226 й. пойтахт Ктесифон ш.ни эгаллаб, янги давлат тахтига утиради. Бу давлатнинг барча ҳукмдорлари «шаҳаншоҳ» унвони билан тахтни бошқарганлар, давлат эса Эроншаҳр («орийлар подшолиги» ёки «эронийлар шохлиги») деб аталган. Эрон, унинг ғарб ва шарқидан ҳудудлар (Ардашир I ва Шопур I даврида) бирлаштирилган. С.д.да шохлар кохинларга таяниб иш кўришган, янги оташкада («олов саройлари») бунёд этилган, Ардашир I даврида зардуштийлик давлат ди ни деб эълон этилган, зардуштий руҳонийлар давлатда катта сиёсий, иктисодий таъсир кучигаэга булишган, бошқа динлар таъқиб қилинган. 3-а.нинг охири — 4-а.нинг бошларида С.д. инқирози бошланган. Баҳром II Рим билан бўлган жанг (282 й.) да мағлубиятга учраган. С.д. шаркдаги бир қанча вилоятларидан ажраган. Шопур II даврида улар қайта босиб олинган. Месопотамиянинг айрим р-нлари, Арманистон подшолигининг бир қисми Рим билан бўлган урушларда С.д. тобелигига ўтган. Шопур II даврида С.д. марказлаштирилган, мажусийлик кучайган. С.д. шарқий ва шим. қабилалар бирлашмаси (хионийлар, кидарийлар ва б.)га қарши 5-а. ўрталаригача муваффақиятли кураш олиб борган, лекин эфталийлар билан бўлган жангда енгилган, шоҳ Феруз ўлдирилган (484). Натижада Марвдан шарқда бўлган ерларидан ажраб, эфталийларга оғир солиқ тўлаш мажбуриятини олган. С.д. аҳолиси расмий равишда 4 табақага: коҳинлар, ҳарбий зодагонлар, амалдорлар ҳамда деҳқон ва ҳунармандларга бўлинган. 3-а.да монийлик, 5-а.да маздакийлик диний таълимотлари кенг тарқалган. Маздакийлар ҳаракати тормор этилгач, С.д. шоҳлари бир неча ислоҳотлар ўтказганлар. Қубод I ва Хусрав I давридаги солиқлар 5-а.даги солиқлардан анча енгил бўлган. Коҳинлар ва йирик ер эгалари мулки «оддий жангчилар» фойдасига мусодара қилинган. С.д. иқтисодий томондан 6-а. бошида анча ривожланган, ташқи сиёсатда ҳам катта ютукларга эришган. С.д. 558—568 й.ларда эфталийларни енгиб, Амударёнинг сўл қирғоғи ва Афғонистондаги катта ҳудудни ўзига қўшиб олган, Яман забт этилган (570 й.). С.д. ҳудудига бостириб кирган турклар тормор этилган (589 й.). Тахт учун кураш авж олган, 20 й. давом этган урушлар С.д.нинг иқтисоди ва сиёсий қудратига путур етказган. Эрон маданияти сосонийлар даврида жуда юксалган. Яздигард III даврида (632—651) С.д.ни араблар босиб олган.
Ад.: История стран зарубежного Востока в средние века, М., 1957; Пигулевская Н.В. и др., История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века, Л., 1958; Луконин В. Г., Культура сасанидского Ирана, М., 1969.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.