Sotsializm

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 539–540-b. — ziyouz.com

Sotsializm (lot. socialis — ijtimoiy) — xususiy mulkni ijtimoiy (umumiy) mulkka aylantiriş orqali erkinlik va tenglik, baxt va farovonlikka erişiş mumkin deb hisoblovçi ta'limot. S. tarafdorlari ana şu yöl bilan qurilgan ijtimoiy tuzumni ideal jamiyat deb hisoblaganlar. «S.» atamasi Fransiyada 19-a.ning 30y.larida iste'molga kirgan. Lekin ijtimoiy adolat jamiyati bilan boğliq tasavvurlar «oltin asr» töğrisidagi qad. ğoyalarga borib taqaladi. Bu ğoyalarning asosçisi Platon hisoblanadi. U «Siyosat», «Davlat», «Qonunlar» kabi asarlarida mohiyatan S.ga öxşaş jamiyat töğrisidagi fikrlarni bayon etgan. Uning ijtimoiylik loyihasini örgangan Aristotel öşa vaqtdayoq xususiy mulkçilikni yöqotişga asoslangan jamiyat taraqqiyot yölining oxiri halokatli ekanligini ta'kidlagan. Umumiy tenglik, «oltin asr» borasidagi ğoyalar keyinçalik utopik (xayoliy)

S.ning turliça körinişlarida öz ifodasini topdi. K. Marks va F. Engels işlab çiqqan ilmiy S. deb atalmiş nazariyaga köra, S. kommunizmning quyi fazasi hisoblanadi. S.ga ikki xil yöl bilan erişiş mumkin deb qarovçilar bölgan. Mas, T. Mor (1478— 1535), T. Kampanella, G. B. Mabli (170985), Morelli (18-a.), N. Çernöşevskiy, A. Bebel va b. uni tinç yöl bilan amalga oşiriş tarafdori bölgan. G. Babyof (176097), M. Bakunin, K. Marks, Parij kommunarlari, V. I. Lenin va b. qurolli qözğolon yölini ilgari surişdi.

S.da inson xususiy mulkdan tamoman ajratiladi. Oqibatda inson öz individual xususiyatlaridan ham mahrum etiladi. U «omma»ga aylanib, öz «meni»ni yöqotadi. Jamiyatda zöravonlik, tobelik kuçayadi. 20-a. 20y.larining oxiri — 30y.larining boşida SSSRda, 2-jahon uruşidan keyin esa boşqa mamlakatlar (jahon sotsialistik tizimi)da ham totalitar tuzumning qaror topişi tufayli S. töğrisidagi tasavvurlar dunyoning muayyan qismida yoyildi. Davlat mulkining monopoliyasi, direktivali markazlaşgan rejalaştiriş, şuningdek, qonunsizlikni, özgaça fikrlovçilarga toqatsizlikni kuçaytirgan yuqori qatlamning diktaturasi sotsialistik (real S, yetuk, rivojlangan S.) deb atalgan bunday tuzumga xos belgilar edi. Totalitar rejimning hukmronligi iqtisodiy, siyosiy va ma'naviy böhronga, dunyoning rivojlangan mamlakatlaridan orqada qolib ketişga, jahon sivilizatsiyasidan ayri holda yaşaşga olib keldi. Özbekiston ham şunday jarayondan çetda qolmadi. Bu yerda ham dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar, erkin kasb egalari tugata borildi. Zörlik asosiga qurilgan quloq qiliş, jamoalaştiriş siyosati, boşqa körinişdagi qatağonlarni S. quriş yölidagi qonuniy jarayon sifatida asoslaşga urinildi. Ayrim mamlakatlarga, jumladan, Özbekistonga nisbatan «kapitalizmni çetlab S. ga ötiş» mumkinligi töğrisidagi soxta ta'limot ham öylab topildi.

20-a.ning 80y.lari oxiri — 90y. lari boşida SSSRda va b. mamlakatlarda boşlangan özgarişlar bozor iqtisodiyotiga va demokratik jamiyatga ötişga qaratildi. Mustaqillik jamiyat a'zolari uçun yagona ijtimoiy mulkçilikni qaror toptiriş yölidagi barça urinişlarga barham berdi.

Ibodulla Ergaşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОЦИАЛИЗМ (лот. socialis — ижтимоий) — хусусий мулкни ижтимоий (умумий) мулкка айлантириш орқали эркинлик ва тенглик, бахт ва фаровонликка эришиш мумкин деб ҳисобловчи таълимот. С. тарафдорлари ана шу йўл билан қурилган ижтимоий тузумни идеал жамият деб ҳисоблаганлар. «С.» атамаси Францияда 19-а.нинг 30й.ларида истеъмолга кирган. Лекин ижтимоий адолат жамияти билан боғлиқ тасаввурлар «олтин аср» тўғрисидаги қад. ғояларга бориб тақалади. Бу ғояларнинг асосчиси Платон ҳисобланади. У «Сиёсат», «Давлат», «Қонунлар» каби асарларида моҳиятан С.га ўхшаш жамият тўғрисидаги фикрларни баён этган. Унинг ижтимоийлик лойиҳасини ўрганган Аристотель ўша вақтдаёқ хусусий мулкчиликни йўқотишга асосланган жамият тараққиёт йўлининг охири ҳалокатли эканлигини таъкидлаган. Умумий тенглик, «олтин аср» борасидаги ғоялар кейинчалик утопик (хаёлий)

С.нинг турлича кўринишларида ўз ифодасини топди. К. Маркс ва Ф. Энгельс ишлаб чиққан илмий С. деб аталмиш назарияга кўра, С. коммунизмнинг қуйи фазаси ҳисобланади. С.га икки хил йўл билан эришиш мумкин деб қаровчилар бўлган. Мас, Т. Мор (1478— 1535), Т. Кампанелла, Г. Б. Мабли (170985), Морелли (18-а.), Н. Чернўшевский, А. Бебель ва б. уни тинч йўл билан амалга ошириш тарафдори бўлган. Г. Бабёф (176097), М. Бакунин, К. Маркс, Париж коммунарлари, В. И. Ленин ва б. қуролли қўзғолон йўлини илгари суришди.

С.да инсон хусусий мулкдан тамоман ажратилади. Оқибатда инсон ўз индивидуал хусусиятларидан ҳам маҳрум этилади. У «омма»га айланиб, ўз «мени»ни йўқотади. Жамиятда зўравонлик, тобелик кучаяди. 20-а. 20й.ларининг охири — 30й.ларининг бошида СССРда, 2-жаҳон урушидан кейин эса бошқа мамлакатлар (жаҳон социалистик тизими)да ҳам тоталитар тузумнинг қарор топиши туфайли С. тўғрисидаги тасаввурлар дунёнинг муайян қисмида ёйилди. Давлат мулкининг монополияси, директивали марказлашган режалаштириш, шунингдек, қонунсизликни, ўзгача фикрловчиларга тоқатсизликни кучайтирган юқори қатламнинг диктатураси социалистик (реал С, етук, ривожланган С.) деб аталган бундай тузумга хос белгилар эди. Тоталитар режимнинг ҳукмронлиги иқтисодий, сиёсий ва маънавий бўҳронга, дунёнинг ривожланган мамлакатларидан орқада қолиб кетишга, жаҳон цивилизациясидан айри ҳолда яшашга олиб келди. Ўзбекистон ҳам шундай жараёндан четда қолмади. Бу ерда ҳам деҳқонлар, ҳунармандлар, савдогарлар, эркин касб эгалари тугата борилди. Зўрлик асосига қурилган қулоқ қилиш, жамоалаштириш сиёсати, бошқа кўринишдаги қатағонларни С. қуриш йўлидаги қонуний жараён сифатида асослашга уринилди. Айрим мамлакатларга, жумладан, Ўзбекистонга нисбатан «капитализмни четлаб С. га ўтиш» мумкинлиги тўғрисидаги сохта таълимот ҳам ўйлаб топилди.

20-а.нинг 80й.лари охири — 90й. лари бошида СССРда ва б. мамлакатларда бошланган ўзгаришлар бозор иқтисодиётига ва демократик жамиятга ўтишга қаратилди. Мустақиллик жамият аъзолари учун ягона ижтимоий мулкчиликни қарор топтириш йўлидаги барча уринишларга барҳам берди.

Ибодулла Эргашев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.