Sotsiolingvistika

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 540–541-b. — ziyouz.com

Sotsiolingvistika (lot societas — jamiyat va lingvistika) — tilşunoslik, sotsiologiya (jamiyatşunoslik), ijtimoiy psixologiya va etn. fanlari tutaşmasida rivojlanuvçi va tilning ijtimoiy tabiati, uning ijtimoiy vazifalari, ijtimoiy omillarning tilga ta'sir körsatiş mexanizmi hamda tilning jamiyat hayotida tutgan örni bilan boğliq köplab muammolar majmuini örganuvçi ilmiynazariy soha. Uşbu muammolarning ayrimlari (mas, «til va jamiyat») umumiy tilşunoslik doirasida ham örganiladi. S.ning fanlararo maqomi u foydalanadigan tuşunçalar majmuida namoyon böladi. Çunonçi, sotsiolingvistik taxlilning asosiy tuşunçasi deb karaladigan til jamoasi ham ijtimoiy, ham lisoniy belgilar asosida aniklanadi.

S.ning eng muhim tuşunçalaridan biri lisoniy vaziyat tuşunçasi bölib, u muayyan etnik birliklar yoki ma'muriyhududiy birlaşmalarda muomalaaloka izçilligini ta'minlaydigan tilning (tillar, mintaqaviy umumiy tillar, hududiy va ijtimoiy lahjalarning) yaşaş şakllari majmui sifatida ta'riflanadi. Lisoniy vaziyatning ekzogloss (turli tillar majmulari) va endogloss (muayyan bir tildagi kiçik tizimlar majmulari) guruxlari farklanadi.

Hozirgi S. e'tibor qaratişi zarur bölgan eng muhim muammolarga quyidagilarni kiritiş mumkin: til va millatning özaro ta'sirlaşuvi; til va madaniyatning aloqasi va özaro ta'sirlaşuvi; bilingvizm (ikki tillilik) va diglossiya (bir tilning birbiriga ijtimoiy qarşi qöyilgan turli xil kiçik tizimlarining özaro ta'siri)ning ijtimoiy jihatlari muammosi; til siyosati muammosi (davlat, ijtimoiy guruhlar tomonidan tillarning yoki til tizimçalarining funksional taqsimlanişini özgartiriş yoki saklab qoliş maqsadida, yangi lisoniy meyorlarni joriy qiliş yoki eskilarini saqlab qoliş maqsadida amalga oşiradigan çoratadbirlar majmui) va b.

Özbekistonda fan sifatida S. va sotsiolingvistik tadqikrtlar endigina rivojlanib kelmoqsa. Ötgan asrning 70— 80y.laridagi ayrim sotsiolingvistik izlanişlar bir tomonlama — öşa vaktdagi til siyosati nuqtai nazari va talablari asosida olib borilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОЦИОЛИНГВИСТИКА (лот societas — жамият ва лингвистика) — тилшунослик, социология (жамиятшунослик), ижтимоий психология ва этн. фанлари туташмасида ривожланувчи ва тилнинг ижтимоий табиати, унинг ижтимоий вазифалари, ижтимоий омилларнинг тилга таъсир кўрсатиш механизми ҳамда тилнинг жамият ҳаётида тутган ўрни билан боғлиқ кўплаб муаммолар мажмуини ўрганувчи илмийназарий соҳа. Ушбу муаммоларнинг айримлари (мас, «тил ва жамият») умумий тилшунослик доирасида ҳам ўрганилади. С.нинг фанлараро мақоми у фойдаланадиган тушунчалар мажмуида намоён бўлади. Чунончи, социолингвистик тахлилнинг асосий тушунчаси деб караладиган тил жамоаси ҳам ижтимоий, ҳам лисоний белгилар асосида аникланади.

С.нинг энг муҳим тушунчаларидан бири лисоний вазият тушунчаси бўлиб, у муайян этник бирликлар ёки маъмурийҳудудий бирлашмаларда муомалаалока изчиллигини таъминлайдиган тилнинг (тиллар, минтақавий умумий тиллар, ҳудудий ва ижтимоий лаҳжаларнинг) яшаш шакллари мажмуи сифатида таърифланади. Лисоний вазиятнинг экзоглосс (турли тиллар мажмулари) ва эндоглосс (муайян бир тилдаги кичик тизимлар мажмулари) гурухлари фаркланади.

Ҳозирги С. эътибор қаратиши зарур бўлган энг муҳим муаммоларга қуйидагиларни киритиш мумкин: тил ва миллатнинг ўзаро таъсирлашуви; тил ва маданиятнинг алоқаси ва ўзаро таъсирлашуви; билингвизм (икки тиллилик) ва диглоссия (бир тилнинг бирбирига ижтимоий қарши қўйилган турли хил кичик тизимларининг ўзаро таъсири)нинг ижтимоий жиҳатлари муаммоси; тил сиёсати муаммоси (давлат, ижтимоий гуруҳлар томонидан тилларнинг ёки тил тизимчаларининг функционал тақсимланишини ўзгартириш ёки саклаб қолиш мақсадида, янги лисоний меъёрларни жорий қилиш ёки эскиларини сақлаб қолиш мақсадида амалга оширадиган чоратадбирлар мажмуи) ва б.

Ўзбекистонда фан сифатида С. ва социолингвистик тадқикртлар эндигина ривожланиб келмоқца. Ўтган асрнинг 70— 80й.ларидаги айрим социолингвистик изланишлар бир томонлама — ўша вактдаги тил сиёсати нуқтаи назари ва талаблари асосида олиб борилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.