Sovuq olişi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 486–487-b. — ziyouz.com
Sovuq olişi (tibbiyotda) töqimalarning zararlanişi. S.o.da töqimalar zararlanişiga, asosan, qon tomirlarining sovuq ta'sirida davomli torayişi natijasida ularda röy beradigan turğun özgarişlar sabab böladi. Faqat qattiq sovuq kunlari emas, balki yoğingarçilik va şamolli havoda harorat nul daraja atrofida bölganda ham So. mumkin. Kişi uzoqvakt sovuqda bölganida termoregulyatsiyaning tabiiy mexanizmlari gavdaning periferii qismida joylaşgan organlar t-rasini normal holatda saqlay olmay, astasekin qon aylanişi pasayadi, keyin vaqtinça töxtab ham qoladi. Organizm sovuqqa bardoş berolmaydi, töqimalarda çuqur özgarişlar röy beradi, hujayralar öladi. Qon tomirlar spazmi belgilaridan biri — organning seziş qobiliyati yökrlişi va terining oqarişidir. Tor kiyimboş va poyabzal (qon aylanişini qiyinlaştiradi), nam kiyim kiyiş, kasalliklar oqibatida organizmning kuçsizlanib qolişi, qon yöqotiş va b. S.o.ga sabab böladigan omillardir.
Köpinça qöl va oyoq barmoqlari, burun va quloq çiğanoğini sovuq oladi. Bilak, boldir böğimlarining yuqori qismi va gavdaning katta sathi (dumba, qorin va b.)ni S.o. kamdankam uçraydi, odatda, kişi muzlab qolgandagina bu sohalarni ham sovuq oladi. Gavdaning sovuq olgan qismi öziga xos körinişda böladi; teri oqaradi yoki kökimtir tusga kiradi, qöloyoqlar qotib qolgandek tuyuladi. Issiq qilingaç, sovuq olgan joylar darrov şişadi, söngra S.o. darajasiga qarab töqimalarda yalliğli özgarişlar röy beradi yoki ular öladi (nekroz). Sovukdan zararlaniş holatiga köra, S.o. 4 darajaga bölinadi. 1darajali S.o. ança yengil bölib, zararlangan joy isitilgaç şişadi va teri kökimtir tusga kiradi; 2darajali S.o.da terida tiniq suyuqlik yiğilgan pufakçalar paydo böladi; 3darajali S.o. oğir keçadi, terida qon aralaş suyuklik yiğilgan pufakçalar paydo bölib, bir neça kundan söng ular örnidagi töqimalar öladi va irib tuşib ketib, örnida çandiqlar hosil böladi. S.o.ning 4darajasi juda oğir keçadi, bunda faqat teri şikastlanib qolmay, boşqa yumşoq töqimalar va hatto suyak ham özgarişlarga uçraydi, natijada töqimalar öladi. Vakt ötişi b-n ular qorayib, qovjirab quriydi va astasekin tuşib ketadi. Jarohatlarning bitişi bir neça hafta va oygaça çözilişi mumkin, bu S.o.ning oğirengilligi, sovuqning qança vaqt ta'sir qilganligiga boğliq. Şuning uçun sovukdan zararlangan kişini darhol issiq uyga olib kirib, unça issiq bölmagan grelka qöyib isitiş va zudlik b-n kasalxonaga jönatiş kerak. S.o.ning oldini oliş uçun organizmni sovuqqa çiniqtiriş lozim. Sovuqqa çidamli kişilar organizmda issiqlik hosil bölişi birmunça şidsatliroq boradi, bu esa terining qon b-n ta'minlanişini yaxşilaydi, tananing sovuqqa çidamliligini oşiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОВУҚ ОЛИШИ (тиббиётда) тўқималарнинг зарарланиши. С.о.да тўқималар зарарланишига, асосан, қон томирларининг совуқ таъсирида давомли торайиши натижасида уларда рўй берадиган турғун ўзгаришлар сабаб бўлади. Фақат қаттиқ совуқ кунлари эмас, балки ёғингарчилик ва шамолли ҳавода ҳарорат нул даража атрофида бўлганда ҳам Со. мумкин. Киши узоқвакт совуқда бўлганида терморегуляциянинг табиий механизмлари гавданинг периферии қисмида жойлашган органлар т-расини нормал ҳолатда сақлай олмай, астасекин қон айланиши пасаяди, кейин вақтинча тўхтаб ҳам қолади. Организм совуққа бардош беролмайди, тўқималарда чуқур ўзгаришлар рўй беради, ҳужайралар ўлади. Қон томирлар спазми белгиларидан бири — органнинг сезиш қобилияти йўкрлиши ва терининг оқаришидир. Тор кийимбош ва пойабзал (қон айланишини қийинлаштиради), нам кийим кийиш, касалликлар оқибатида организмнинг кучсизланиб қолиши, қон йўқотиш ва б. С.о.га сабаб бўладиган омиллардир.
Кўпинча қўл ва оёқ бармоқлари, бурун ва қулоқ чиғаноғини совуқ олади. Билак, болдир бўғимларининг юқори қисми ва гавданинг катта сатҳи (думба, қорин ва б.)ни С.о. камданкам учрайди, одатда, киши музлаб қолгандагина бу соҳаларни ҳам совуқ олади. Гавданинг совуқ олган қисми ўзига хос кўринишда бўлади; тери оқаради ёки кўкимтир тусга киради, қўлоёқлар қотиб қолгандек туюлади. Иссиқ қилингач, совуқ олган жойлар дарров шишади, сўнгра С.о. даражасига қараб тўқималарда яллиғли ўзгаришлар рўй беради ёки улар ўлади (некроз). Совукдан зарарланиш ҳолатига кўра, С.о. 4 даражага бўлинади. 1даражали С.о. анча енгил бўлиб, зарарланган жой иситилгач шишади ва тери кўкимтир тусга киради; 2даражали С.о.да терида тиниқ суюқлик йиғилган пуфакчалар пайдо бўлади; 3даражали С.о. оғир кечади, терида қон аралаш суюклик йиғилган пуфакчалар пайдо бўлиб, бир неча кундан сўнг улар ўрнидаги тўқималар ўлади ва ириб тушиб кетиб, ўрнида чандиқлар ҳосил бўлади. С.о.нинг 4даражаси жуда оғир кечади, бунда фақат тери шикастланиб қолмай, бошқа юмшоқ тўқималар ва ҳатто суяк ҳам ўзгаришларга учрайди, натижада тўқималар ўлади. Вакт ўтиши б-н улар қорайиб, қовжираб қурийди ва астасекин тушиб кетади. Жароҳатларнинг битиши бир неча ҳафта ва ойгача чўзилиши мумкин, бу С.о.нинг оғиренгиллиги, совуқнинг қанча вақт таъсир қилганлигига боғлиқ. Шунинг учун совукдан зарарланган кишини дарҳол иссиқ уйга олиб кириб, унча иссиқ бўлмаган грелка қўйиб иситиш ва зудлик б-н касалхонага жўнатиш керак. С.о.нинг олдини олиш учун организмни совуққа чиниқтириш лозим. Совуққа чидамли кишилар организмда иссиқлик ҳосил бўлиши бирмунча шидцатлироқ боради, бу эса терининг қон б-н таъминланишини яхшилайди, тананинг совуққа чидамлилигини оширади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.