Söz
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 822–823-b. — ziyouz.com
Söz — tilning narsahodisalar, jarayonlar va xususiyatlarni nomlaş uçun xizmat qiladigan eng muhim strukturma'noviy birligi; öz tovuş qobiğiga ega bölgan, borlikdagi narsalar haqidagi tuşunçani, ular örtasidagi aloqani yoki ularga munosabatni ifodalay oladigan, turli grammatik ma'no va vazifalarda qöllanadigan eng kiçik nutq birligi, leksemaning nutkda muayyan şakl va vazifa bilan voqelangan körinişi. S. ran uçun quriliş materiali bölib xizmat qiladi, lekin, undan farkli ravişda, xabar yoki tugal fikr bildirmaydi. Özida leksik va grammatik ma'noni birlaştirgan hodda S. muayyan söz turkumiga mansub böladi, öz tarkibida muayyan til tizimida oldindan tayin bölgan barça grammatik ma'nolarni ifodalaydi.
Tilşunoslikda «S.» atamasi leksemaga nisbatan ham qöllanadi va leksik S. deb yuritiladi. Mas, «söz yasalişi», «yasama söz» birikmalarida «söz» xuddi şu ma'noda qöllanadi. Leksemaning nutqda muayyan şaklda voqelangan holati tilşunoslikda s ö z şakl, leksema şakl yokimorfologik söz deb ham yuritiladi.
S.ning tovuş va ma'no tomoni bor. Lekin har qanday tovuş yiğindisi S. bölavermaydi. Tovuş yoki tovuş birikmasi S. bölişi uçun ma'noga ega bölişi, ya'ni muayyan til egalari şu tovuşlar vositasida biror narsani anglaşi yoki birbiriga anglatişi kerak. S. ma'nosida umumiylik va yakkalikning, barqarorlik va özgaruvçanlikning dialektik özaro munosabati aks etadi. Ma'noning barqarorligi özaro tuşunişni qulaylaştirsa, uning özgaruvçanligi (S. ning anik, bir ma'nosidagi özgarişlar) S. dan borlikdagi yangi tuşunça va narsalarni nomlaşda foydalanişga imkon beradi, badiiy söz san'atining muhim omillaridan hisoblanadi. S. ning köp ma'noliligi ham aynan ma'noning özgaruvçanligi bilan boğliq. Sözlovçining nomlanayotgan narsaga munosabati S. ma'nosining sözlovçi histuyğusini, şaxsiy fikrini ifodalovçi emotsional jihatini taşkil etadi. S. tilda muayyan tizimni şakllantiradiki, bu tizim S.ning grammatik belgilariga (söz turkumlari), S. Yasalişi aloqalariga va semantik munosabatlariga (sinonimlar, omonimlar, antonimlar) asoslanadi.
Bulardan taşqari, luğaviy ma'noga ega bölmagan, lekin öz tovuş qobiğiga, öziga xos ma'no, vazifasiga ega bölgan, şu bilan birga söz yasaş yoki söz şaklini hosil qiliş uçun foydalaniladigan morfemalardan farqlanuvçi til birliklari ham «S.» deb yuritiladi. Bular yordamçi S.lar (bilan, lekin, kabi, xuddi), undovlar (obbo, ehhe, voy), taqlid sözlar (miyov, dukurdukur, yaltyult) va modal sözlar (şubhasiz, demak, ehtimol)dir.
Azim Hojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЎЗ — тилнинг нарсаҳодисалар, жараёнлар ва хусусиятларни номлаш учун хизмат қиладиган энг муҳим структурмаъновий бирлиги; ўз товуш қобиғига эга бўлган, борликдаги нарсалар ҳақидаги тушунчани, улар ўртасидаги алоқани ёки уларга муносабатни ифодалай оладиган, турли грамматик маъно ва вазифаларда қўлланадиган энг кичик нутқ бирлиги, лексеманинг нуткда муайян шакл ва вазифа билан воқеланган кўриниши. С. ran учун қурилиш материали бўлиб хизмат қилади, лекин, ундан фаркли равишда, хабар ёки тугал фикр билдирмайди. Ўзида лексик ва грамматик маънони бирлаштирган ҳодда С. муайян сўз туркумига мансуб бўлади, ўз таркибида муайян тил тизимида олдиндан тайин бўлган барча грамматик маъноларни ифодалайди.
Тилшуносликда «С.» атамаси лексемага нисбатан ҳам қўлланади ва лексик С. деб юритилади. Мас, «сўз ясалиши», «ясама сўз» бирикмаларида «сўз» худди шу маънода қўлланади. Лексеманинг нутқда муайян шаклда воқеланган ҳолати тилшуносликда с ў з шакл, лексема шакл ёкиморфологик сўз деб ҳам юритилади.
С.нинг товуш ва маъно томони бор. Лекин ҳар қандай товуш йиғиндиси С. бўлавермайди. Товуш ёки товуш бирикмаси С. бўлиши учун маънога эга бўлиши, яъни муайян тил эгалари шу товушлар воситасида бирор нарсани англаши ёки бирбирига англатиши керак. С. маъносида умумийлик ва яккаликнинг, барқарорлик ва ўзгарувчанликнинг диалектик ўзаро муносабати акс этади. Маънонинг барқарорлиги ўзаро тушунишни қулайлаштирса, унинг ўзгарувчанлиги (С. нинг аник, бир маъносидаги ўзгаришлар) С. дан борликдаги янги тушунча ва нарсаларни номлашда фойдаланишга имкон беради, бадиий сўз санъатининг муҳим омилларидан ҳисобланади. С. нинг кўп маънолилиги ҳам айнан маънонинг ўзгарувчанлиги билан боғлиқ. Сўзловчининг номланаётган нарсага муносабати С. маъносининг сўзловчи ҳистуйғусини, шахсий фикрини ифодаловчи эмоционал жиҳатини ташкил этади. С. тилда муайян тизимни шакллантирадики, бу тизим С.нинг грамматик белгиларига (сўз туркумлари), С. Ясалиши алоқаларига ва семантик муносабатларига (синонимлар, омонимлар, антонимлар) асосланади.
Булардан ташқари, луғавий маънога эга бўлмаган, лекин ўз товуш қобиғига, ўзига хос маъно, вазифасига эга бўлган, шу билан бирга сўз ясаш ёки сўз шаклини ҳосил қилиш учун фойдаланиладиган морфемалардан фарқланувчи тил бирликлари ҳам «С.» деб юритилади. Булар ёрдамчи С.лар (билан, лекин, каби, худди), ундовлар (оббо, эҳҳе, вой), тақлид сўзлар (миёв, дукурдукур, ялтюлт) ва модал сўзлар (шубҳасиз, демак, эҳтимол)дир.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.