Söz birikmasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 823–824-b. — ziyouz.com
Söz birikmasi - ikki yoki undan ortiq mustaqil sözning tobe grammatik aloqa (moslaşuv, boşqaruv yoki bitişuv) asosida birikişi natijasida hosil bölgan, borlikdagi narsa va hodisalarning nomini bildiradigan sintaktik tuzilma — nutq birligi: ignaning közi, kitobni öqimoq, oydin keça va b. Har qanday Sb. birdan ortiq mustaqil sözning birikuvidan hosil böladi, tuziladi va 2 qismdan — hokim va tobe qismdan taşkil topadi: oliy ma'lumot (oliy— tobe qism, ma'lumot — hokim qism).
Sb. komponentlarining tarkibiga köra sodda va murakkab turlarga bulinadi. Komponentlarining har biri bir söz şakliga teng bölgan Sb. sodda Sb. hisoblanadi: sayroqi quş, yigirma xonadon, tez yugurmoq kabi. Komponentlari yoki ulardan biri birdan ortiq sözdan, suz birikmasidan iborat bölgan birikmalar murakkab Sb. deyiladi. Mas, oliy ma'lumotli mutaxassis (oliy ma'lumotli — tobe kiyem, mutaxassis — hokim qism).
Tarkibidagi hokim qismning qaysi söz turkumidan bölişiga köra S b. ning 2 turi farklanadi: ot Sb., fe'l Sb. Ot Sb. hokim komponenti fe'ldan boşqa turkumga oid söz (ot, son, raviş) bilan ifodalangan Sb. dir (yuk maşinasi, barça öquvçilar, gözal qişloq va b.). Fe'l Sb. hokim kismi fe'l bilan ifodalangan Sb. laridir (boğni aylanmoq, kitob öqimoq, tez yurmoq kabi). Tarkibidagi tobe sözning sintaktik vazifasiga köra 3 turi farklanadi: aniqlovçili S. b. (yangi kitob), töldiruvçil i Sb. (ukamni öynatdim) va holli Sb. (tez gapirmoq, qişlokla yaşamoq).
S. b. mazmun va ohang tugalligiga ega bölmaydi, fikr ifodalamaydi va şu xususiyati bilan sintaktik birlik bölmiş gapdan farklanadi.
Azim Hojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЎЗ БИРИКМАСИ - икки ёки ундан ортиқ мустақил сўзнинг тобе грамматик алоқа (мослашув, бошқарув ёки битишув) асосида бирикиши натижасида ҳосил бўлган, борликдаги нарса ва ҳодисаларнинг номини билдирадиган синтактик тузилма — нутқ бирлиги: игнанинг кўзи, китобни ўқимоқ, ойдин кеча ва б. Ҳар қандай Сб. бирдан ортиқ мустақил сўзнинг бирикувидан ҳосил бўлади, тузилади ва 2 қисмдан — ҳоким ва тобе қисмдан ташкил топади: олий маълумот (олий— тобе қисм, маълумот — ҳоким қисм).
Сб. компонентларининг таркибига кўра содда ва мураккаб турларга булинади. Компонентларининг ҳар бири бир сўз шаклига тенг бўлган Сб. содда Сб. ҳисобланади: сайроқи қуш, йигирма хонадон, тез югурмоқ каби. Компонентлари ёки улардан бири бирдан ортиқ сўздан, суз бирикмасидан иборат бўлган бирикмалар мураккаб Сб. дейилади. Мас, олий маълумотли мутахассис (олий маълумотли — тобе кием, мутахассис — ҳоким қисм).
Таркибидаги ҳоким қисмнинг қайси сўз туркумидан бўлишига кўра С б. нинг 2 тури фаркланади: от Сб., феъл Сб. От Сб. ҳоким компоненти феълдан бошқа туркумга оид сўз (от, сон, равиш) билан ифодаланган Сб. дир (юк машинаси, барча ўқувчилар, гўзал қишлоқ ва б.). Феъл Сб. ҳоким кисми феъл билан ифодаланган Сб. ларидир (боғни айланмоқ, китоб ўқимоқ, тез юрмоқ каби). Таркибидаги тобе сўзнинг синтактик вазифасига кўра 3 тури фаркланади: аниқловчили С. б. (янги китоб), тўлдирувчил и Сб. (укамни ўйнатдим) ва ҳолли Сб. (тез гапирмоқ, қишлокла яшамоқ).
С. б. мазмун ва оҳанг тугаллигига эга бўлмайди, фикр ифодаламайди ва шу хусусияти билан синтактик бирлик бўлмиш гапдан фаркланади.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.