Söz erkinligi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 826–827-b. — ziyouz.com
Söz erkinligi — insonning asosiy şaxsiy va fuqarolarning siyosiy huquklaridan biri; hoz. davrda aksariyat mamlakatlarda «axborot erkinligi» deb ataladigan umumiy huquqning tarkibiy qismi. Öz fikrini ommaviy tarzda (oğzaki va ommaviy axborot vositalaridan foydalangan holda yozma) bayon etiş imkoniyatini bildiradi. S.e.ga demokratiya körinişlaridan biri sifatida qaraladi. Özbekistonda S.e. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga köra, «har kim fikrlaş, suz va e'tiqod erkinligi huquqiga ega» (29modda). Uzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi buyiça xar kim uzi istagan axborotni izlaş, oliş va uni tarqatiş huquqiga ham ega. Biroq amaldagi konstitutsiyaviy tuzumga qarşi qaratilgan axborot va qonun bilan belgilangan boşqa çeklaşlar bundan mustasnodir. Fikr yuritiş va uni ifodalaş erkinligi faqat davlat siri va boşqa sirlarga taallukli bölgan taqdirdagina qonun bilan çeklanişi mumkinligi Konstitutsiyada öz ifodasini topgan. Özbekiston Respublikasining «Davlat sirlarini saqlaş töğrisida»gi qonunida davlat sirlari toifalari anikdangan va ular haqidagi ma'lumotlarni oliş va tarqatiş çegaralangan.
Demokratik mamlakatlarda ommaviy axborot vositalarining faoliyati S.e.ga asoslangan. Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida ham alohida moddada ana şu qoida alohida ta'kidlab ötilgan. Unga köra, «ommaviy axborot vositalari erkindir va qonunga muvofiqişlaydi... Senzuraga yöl qöyilmaydi» (67modda). Fuqarolar ommaviy axborot vositalarida, jumladan, televideniye va radio, matbuotda öz fikrlarini erkin bayon qilişi, sözlaşi mumkin.
Erkin fuqarolik jamiyatining qonunçilik va sud amaliyoti S.e. suiste'mol qilinişining oldini oliş maqsadida unga nisbatan muayyan çeklaşlar tizimini işlab çiqqan. Xususan, jahonning köpçilik davlatlarida S.e.dan qonuniy davlat hokimiyatini zurlik bilan ağdariş, davlat siri va qonun bilan muhofaza qilinadigan boşqa sirni oşkor kiliş, jinoyatlar sodir etişga undaş, milliy, irqiy, diniy va b. adovatni keltirib çiqariş, boşqa şaxslarni haqoratlaş va tuhmat qiliş, jamoat axloqi va odobilani buziş maqsadida foydalaniş man qilinadi. Bu haqda qonunçilikda tegişli yuridik javobgarlik belgilanadi. Favqulodda rejim va harbiy holat amal qilayotgan davrda S.e.ni çeklaşlar ortişi mumkin.
Özbekistonda S.e.ga oid konstitutsiyaviy qoidalar quyidagi qonunlarda aniklaştirilgan va rivojlantirilgan: «Axborot oliş kafolatlari va erkinligi töğrisida» (1997), «Ommaviy axborot vositalari töğrisida» (1997), «Jurnalistlik faoliyatini himoya kiliş töğrisida» (1997), «Mualliflik huquqi va turdoş huk^klar töğrisida» (1996), «Noşirlik faoliyati töğrisida» (1996), «Reklama töğrisida» (1998), «Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari töğrisida» (2002). Uşbu qonunlarning asosiy maqsadi Özbekistonda S.e.ni ta'minlaş kafolatlariga, har kimning axborotni erkin va moneliksiz izlaş, oliş, tekşiriş, tarqatiş, foydalaniş va saqlaş huquqlarini röyobga çiqarişga qaratilgandir.
Akmal Saidov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЎЗ ЭРКИНЛИГИ — инсоннинг асосий шахсий ва фуқароларнинг сиёсий ҳуқукларидан бири; ҳоз. даврда аксарият мамлакатларда «ахборот эркинлиги» деб аталадиган умумий ҳуқуқнинг таркибий қисми. Ўз фикрини оммавий тарзда (оғзаки ва оммавий ахборот воситаларидан фойдаланган ҳолда ёзма) баён этиш имкониятини билдиради. С.э.га демократия кўринишларидан бири сифатида қаралади. Ўзбекистонда С.э. Ўзбекистон Республикаси Конституциясида назарда тутилган. Конституцияга кўра, «ҳар ким фикрлаш, суз ва эътиқод эркинлиги ҳуқуқига эга» (29модда). Узбекистон Республикасининг Конституцияси буйича хар ким узи истаган ахборотни излаш, олиш ва уни тарқатиш ҳуқуқига ҳам эга. Бироқ амалдаги конституциявий тузумга қарши қаратилган ахборот ва қонун билан белгиланган бошқа чеклашлар бундан мустаснодир. Фикр юритиш ва уни ифодалаш эркинлиги фақат давлат сири ва бошқа сирларга тааллукли бўлган тақдирдагина қонун билан чекланиши мумкинлиги Конституцияда ўз ифодасини топган. Ўзбекистон Республикасининг «Давлат сирларини сақлаш тўғрисида»ги қонунида давлат сирлари тоифалари аникданган ва улар ҳақидаги маълумотларни олиш ва тарқатиш чегараланган.
Демократик мамлакатларда оммавий ахборот воситаларининг фаолияти С.э.га асосланган. Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида ҳам алоҳида моддада ана шу қоида алоҳида таъкидлаб ўтилган. Унга кўра, «оммавий ахборот воситалари эркиндир ва қонунга мувофиқишлайди... Цензурага йўл қўйилмайди» (67модда). Фуқаролар оммавий ахборот воситаларида, жумладан, телевидение ва радио, матбуотда ўз фикрларини эркин баён қилиши, сўзлаши мумкин.
Эркин фуқаролик жамиятининг қонунчилик ва суд амалиёти С.э. суистеъмол қилинишининг олдини олиш мақсадида унга нисбатан муайян чеклашлар тизимини ишлаб чиққан. Хусусан, жаҳоннинг кўпчилик давлатларида С.э.дан қонуний давлат ҳокимиятини зурлик билан ағдариш, давлат сири ва қонун билан муҳофаза қилинадиган бошқа сирни ошкор килиш, жиноятлар содир этишга ундаш, миллий, ирқий, диний ва б. адоватни келтириб чиқариш, бошқа шахсларни ҳақоратлаш ва туҳмат қилиш, жамоат ахлоқи ва одобилани бузиш мақсадида фойдаланиш ман қилинади. Бу ҳақда қонунчиликда тегишли юридик жавобгарлик белгиланади. Фавқулодда режим ва ҳарбий ҳолат амал қилаётган даврда С.э.ни чеклашлар ортиши мумкин.
Ўзбекистонда С.э.га оид конституциявий қоидалар қуйидаги қонунларда аниклаштирилган ва ривожлантирилган: «Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида» (1997), «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида» (1997), «Журналистлик фаолиятини ҳимоя килиш тўғрисида» (1997), «Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳук^клар тўғрисида» (1996), «Ноширлик фаолияти тўғрисида» (1996), «Реклама тўғрисида» (1998), «Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида» (2002). Ушбу қонунларнинг асосий мақсади Ўзбекистонда С.э.ни таъминлаш кафолатларига, ҳар кимнинг ахборотни эркин ва монеликсиз излаш, олиш, текшириш, тарқатиш, фойдаланиш ва сақлаш ҳуқуқларини рўёбга чиқаришга қаратилгандир.
Акмал Саидов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.