Söz şakli
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 825–826-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Söz şakli — muayyan grammatik şakldagi muayyan suzni bildiruvçi termin. Nutq birligi bölmiş suz qamma vaqt (ya'ni nutqda) muayyan ma'no va vazifani bildiruvçi şaklga ega buladi va u söz şakli hisoblanadi. Bu xususiyat faqat mustaqil suz turkumlariga, şunda ham faqat ot, sifat va fe'l turkumlariga oid suzlar uçun xosdir. Bu turkumlarga oid suzlar nutqsa özi mansub bölgan turkumga xos muayyan grammatik ma'no va vazifani voqelantiruvçi (reallaştiruvçi) şakllarda qöllanadi. Mac, otlar son va kelişik kategoriyasiga xos şakllardan birida (döstlarga — köplik son, jönaliş kelişigi şakli), fe'llar nisbat, zamon kategoriyasiga xos şakllardan birida (körsatdi — orttirma nisbat, ötgan zamon şakli) qöllanadi. Lekin muayyan grammatik ma'no va vazifaga ega bölgan söz nutkdan şu ma'no, vazifani qayd etuvçi körsatkiçsiz (şakl yasovçisiz) ham qöllanişi mumkin. Mac: «Stol ustidagi kitob e'tiborimni tortdi» gapidagi «kitob» sözi birlik son, boş kelişik şaklida, lekin şu ma'nolarni ifodalovçi körsatkiçga ega emas. Buni «nol kursatkiçli şakl» deyiladi. Bularning maxsus grammatik şakl ekanligi Uziga zid bulgan, birbiriga nisbatan qaraladigan boşqa şakl (şakllar) ga nisbatan belgilanadi. Mac, yukrrida keltirilgan gapdagi «kitob» sözining birlik son şakli ekani «kitoblar» köplik şakliga nisbatan, boş kelişik şakli ekani esa maxsus körsatkiçga ega bölgan boşqa kelişik şakllariga (mas, qaratqiç — «kitobning», çiqiş — «kitobdan» şakllariga) nisbatan belgilanadi, ya'ni kelişik şakli deb qaraladi.
Azim Hojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЎЗ ШАКЛИ — муайян грамматик шаклдаги муайян сузни билдирувчи термин. Нутқ бирлиги бўлмиш суз қамма вақт (яъни нутқда) муайян маъно ва вазифани билдирувчи шаклга эга булади ва у сўз шакли ҳисобланади. Бу хусусият фақат мустақил суз туркумларига, шунда ҳам фақат от, сифат ва феъл туркумларига оид сузлар учун хосдир. Бу туркумларга оид сузлар нутқца ўзи мансуб бўлган туркумга хос муайян грамматик маъно ва вазифани воқелантирувчи (реаллаштирувчи) шаклларда қўлланади. Mac, отлар сон ва келишик категориясига хос шакллардан бирида (дўстларга — кўплик сон, жўналиш келишиги шакли), феъллар нисбат, замон категориясига хос шакллардан бирида (кўрсатди — орттирма нисбат, ўтган замон шакли) қўлланади. Лекин муайян грамматик маъно ва вазифага эга бўлган сўз нуткдан шу маъно, вазифани қайд этувчи кўрсаткичсиз (шакл ясовчисиз) ҳам қўлланиши мумкин. Mac: «Стол устидаги китоб эътиборимни тортди» гапидаги «китоб» сўзи бирлик сон, бош келишик шаклида, лекин шу маъноларни ифодаловчи кўрсаткичга эга эмас. Буни «ноль курсаткичли шакл» дейилади. Буларнинг махсус грамматик шакл эканлиги Узига зид булган, бирбирига нисбатан қараладиган бошқа шакл (шакллар) га нисбатан белгиланади. Mac, юкррида келтирилган гапдаги «китоб» сўзининг бирлик сон шакли экани «китоблар» кўплик шаклига нисбатан, бош келишик шакли экани эса махсус кўрсаткичга эга бўлган бошқа келишик шаклларига (мас, қаратқич — «китобнинг», чиқиш — «китобдан» шаклларига) нисбатан белгиланади, яъни келишик шакли деб қаралади.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.