Söz tartibi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 824-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Söz tartibi SÖZ TARTIBI, gap bölaklarining tartibi — gap bölaklarining özaro ma'lum grammatik qonunqoidalar asosida, ma'lum sintaktik, mazmuniy, uslubiy qiymati bilan boğliq holda joylaşuvi. Gap bölaklari tartibining özaro qaramaqarşi qöyiluvçi bir neça turlari bor. Bulardan eng asosiysi töğri tartib va teskari tartib oppozitsiyasidir. Töğri tartib da sintaktik tuzilma qismlari (ran bölaklari, qöşma gap predikativ qismlari va b.) ma'lum qonunqoidalar asosida odatdagiça joylaşadi. Mas, özbek tilida aniqlovçining aniqlanişdan, eganing kesimdan, töldiruvçi yoki holning kesimdan oldin joylaşuvi töğri tartib hisoblanadi: bahavo yerlar, Karim öqib böldi, kitobni öqidi, tösatdan kelib qoldi kabi. Teskari tartib da ma'lum uslubiy, semantik maqsad va b. sabab bilan sintaktik tuzilmaning (undagi gap bölaklarining, qöşma ran predikativ qismlarining) töğri, odatdagi tartibi özgaradi, inversiya yuz beradi. Mac, u keldi (töğri tartib) — keldi u (teskari tartib), keça ketdi (töğri tartib) — ketdi keça (teskari tartib) kabi. Töğri tartib köpinça darak gaplarga xos bölib, ilmiy, rasmiy uslublar uçun xarakterlidir. Teskari tartib esa asosan sözlaşuv, badiiy va qisman publitsistik uslublarga xos bölib, bu holat köpinça mazmunni sezilarli özgartirmasada, nutqning ta'sirçanligini, emotsionalligini oşiradi. Lekin ba'zan teskari tartib bölaklarning sintaktik vazifasini xam, gapning mazmunini ham özgartirib yuboradi: Quvnoq bolalar kuyladilar — Bolalar quvnoq kuyladilar; çarm mahsi (çarmdan işlangan) — maxsi çarm (mahsibop). Bunday hollarda S.t.ning erkin vaboğliq turlari farklanadi. Sifatlovçi bilan sifatlanmişning (quvnoq bolalar) gapdagi örni boğliq tartibni körsatadi. Erkin tartibda gap bölaklarining örnini özgartiriş mumkin. Bunda mazmun va sintaktik holat emas, faqat uslubiy xususiyat özgaradi: Kinoga keça köplaşib bordik — Keça köplaşib kinoga bordik — Köplaşib keça kinoga bordik kabi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЎЗ ТАРТИБИ, гап бўлакларининг тартиби — гап бўлакларининг ўзаро маълум грамматик қонунқоидалар асосида, маълум синтактик, мазмуний, услубий қиймати билан боғлиқ ҳолда жойлашуви. Гап бўлаклари тартибининг ўзаро қарамақарши қўйилувчи бир неча турлари бор. Булардан энг асосийси тўғри тартиб ва тескари тартиб оппозициясидир. Тўғри тартиб да синтактик тузилма қисмлари (ran бўлаклари, қўшма гап предикатив қисмлари ва б.) маълум қонунқоидалар асосида одатдагича жойлашади. Мас, ўзбек тилида аниқловчининг аниқланишдан, эганинг кесимдан, тўлдирувчи ёки ҳолнинг кесимдан олдин жойлашуви тўғри тартиб ҳисобланади: баҳаво ерлар, Карим ўқиб бўлди, китобни ўқиди, тўсатдан келиб қолди каби. Тескари тартиб да маълум услубий, семантик мақсад ва б. сабаб билан синтактик тузилманинг (ундаги гап бўлакларининг, қўшма ran предикатив қисмларининг) тўғри, одатдаги тартиби ўзгаради, инверсия юз беради. Mac, у келди (тўғри тартиб) — келди у (тескари тартиб), кеча кетди (тўғри тартиб) — кетди кеча (тескари тартиб) каби. Тўғри тартиб кўпинча дарак гапларга хос бўлиб, илмий, расмий услублар учун характерлидир. Тескари тартиб эса асосан сўзлашув, бадиий ва қисман публицистик услубларга хос бўлиб, бу ҳолат кўпинча мазмунни сезиларли ўзгартирмасада, нутқнинг таъсирчанлигини, эмоционаллигини оширади. Лекин баъзан тескари тартиб бўлакларнинг синтактик вазифасини хам, гапнинг мазмунини ҳам ўзгартириб юборади: Қувноқ болалар куйладилар — Болалар қувноқ куйладилар; чарм маҳси (чармдан ишланган) — махси чарм (маҳсибоп). Бундай ҳолларда С.т.нинг эркин вабоғлиқ турлари фаркланади. Сифатловчи билан сифатланмишнинг (қувноқ болалар) гапдаги ўрни боғлиқ тартибни кўрсатади. Эркин тартибда гап бўлакларининг ўрнини ўзгартириш мумкин. Бунда мазмун ва синтактик ҳолат эмас, фақат услубий хусусият ўзгаради: Кинога кеча кўплашиб бордик — Кеча кўплашиб кинога бордик — Кўплашиб кеча кинога бордик каби.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.