Söz turkumlari

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 824–825-b. — ziyouz.com

Söz turkumlari — tildagi sözlarning ularda umumiy kategorial ma'noning (maye. otlarda predmetlik, fe'llarda harakatholat), grammatik kategoriyalar yagona tizimining, öziga xos söz özgariş, şakl va söz yasaliş tiplarining, sintaktik vazifalar umumiyligining mavjudligiga qarab ajratiladigan guruxlari (Ba'zi adabiyotlarda «sözlarning leksikgrammatik kategoriyalari» deb ham ataladi). Demak, sözlarni guruhlarga, turkumlarga ajratişda asosan ularning sintaktik, morfologik va ma'noviy (semantik) xususiyatlarining öxşaşligi hisobga olinadi. St. avvalo 2 asosiy guruhga bölinadi: mustaqil S. t. va mustaqil bölmaganS. t. Birinçi guruhga özbek tilida mustaqil sözlar, ikkinçi guruhga esa yordamçi sözlar, undovlar, tatslid sözlar va modal sözlar kiradi. Mustaqil sözlar luğaviy ma'noga ega, nominativ vazifa bajaradigan, ya'ni predmet, hodisa, belgi, harakat kabilarni ataydigan yoki unga işora qiladigan va gapning mustaqil bölagi vazifasida kela oladigan sözlardir.

Sözlar jumlada egallagan pozitsiyalariga köra ham tasnif qilinişi mumkin. Gapda bir xil sintaktik pozitsiyada tura oladigan yoki bir xil sintaktik vazifa bajara oladigan sözlar bir S.t.ga kiritiladi. Bunda sintaktik vazifalarning yiğindisigina emas, balki uşbu vazifalardan har birining muayyan St. ga xoslik darajasi ham muhimdir. Bu vazifalar birlamçi va ikkilamçi turlarga bölinadi. Mas, özbek tilida, boşqa bir qança tillarda bölganidek, ot va fe'l turkumidagi sözlar örni bilan ega vazifasida ham, kesim vazifasida ham kela oladi, lekin fe'l uçun kesimlik vazifasi birlamçi, egalik vazifasi ikkilamçi hisoblanadi. Xuddi, şuningdek, otlar uçun egalik vazifasi birlamçi, kesimlik vazifasi esa ikkilamçi hisoblanadi.

Har bir söz turkumi öziga xos grammatik kategoriyalar töplami bilan ajralib turadi. Bu kategoriyalar (mas, otlardagi kelişik, egalik, son; sifatlardagi daraja; fe'llardagi şaxsson, mayl, nisbat va b.) har bir S. t. dagi aksariyat suzlarga tegişli buladiki, bu narsa suzlarni turkumlarga ajratişning morfologik mezoni sanaladi.

Hoz. maktab grammatikalaridagi St. tizimi, ya'ni suzlarni turkumlariga ajratiş qad. davrlarga borib taqaladi. Mil. av. 4-a.da Aristotel St.ni 7 ga, mil. av. 5-a.da hind tilşunoslari Yaska, Panini 4 ga bölganlar. Keyinroq, mil. av. 2—1-a.larda aleksandriyalik filologlar Frakiyalik Dionisiy, Apolloniy Diskol, rimlik Varronlar aralaş morfologik, semantik va sintaktik asoslarda 8 ga (otism, fe'l, raviş, sifatdoş, artikl, olmoş, kumakçi, boğlovçi) bölganlar. Bunda ismlar öz navbatida ot, sifat va son guruhlarini qamrab olgan. S.t.ning bu tizimi ma'lum darajada arab grammatik an'analariga ham ta'sir körsatgan: arablar ham fe'ldan boşqa mustaqil suzlarni «ism» termini bilan ataydilar. Keyingi davrlarda (urta asrlar va 19—20-a.larda) yevropa va rus tilşunosligida bu borada bir qança tasniflar amalga oşirilgan bulsada, ular köpinça aleksandriyaliklar tasnifiga tayangan holda bajarilgan. Turli tillarda St. soni va ayrim turkumlarning hajmi turliçadir. Mas, St. soni hoz. rus tilida köpinça 10 ta deb, özbek tilida esa 10—12 ta deb (turli darsliklar) kursatiladi. Bular 6 ta mustakdl (ot, sifat, son, olmoş, raviş va fe'l), 3 ta yordamçi (kömakçi, boğlovçi, yuklama) va 3 ta alohida (undovlar, taklid sözlar, modal suzlar) St. dir. St. sonining barkarorlaşmaganligi kelgusida bu sohada yangi izlanişlar olib boriş zarurligini kursatadi.

Ad.: Özbek tili grammatikasi [2 j.li], 1j., T., 1975; Hozirgi özbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Revzi na O. G., Revzin I . I ., Lingvotipologiçeskiye issledovaniya, vöp. 2, ç. 2, M., 1975.

Ibodulla Mirzayev, Ne'mat Mahkamov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЎЗ ТУРКУМЛАРИ — тилдаги сўзларнинг уларда умумий категориал маънонинг (мае. отларда предметлик, феълларда ҳаракатҳолат), грамматик категориялар ягона тизимининг, ўзига хос сўз ўзгариш, шакл ва сўз ясалиш типларининг, синтактик вазифалар умумийлигининг мавжудлигига қараб ажратиладиган гурухлари (Баъзи адабиётларда «сўзларнинг лексикграмматик категориялари» деб ҳам аталади). Демак, сўзларни гуруҳларга, туркумларга ажратишда асосан уларнинг синтактик, морфологик ва маъновий (семантик) хусусиятларининг ўхшашлиги ҳисобга олинади. Ст. аввало 2 асосий гуруҳга бўлинади: мустақил С. т. ва мустақил бўлмаганС. т. Биринчи гуруҳга ўзбек тилида мустақил сўзлар, иккинчи гуруҳга эса ёрдамчи сўзлар, ундовлар, тацлид сўзлар ва модал сўзлар киради. Мустақил сўзлар луғавий маънога эга, номинатив вазифа бажарадиган, яъни предмет, ҳодиса, белги, ҳаракат кабиларни атайдиган ёки унга ишора қиладиган ва гапнинг мустақил бўлаги вазифасида кела оладиган сўзлардир.

Сўзлар жумлада эгаллаган позицияларига кўра ҳам тасниф қилиниши мумкин. Гапда бир хил синтактик позицияда тура оладиган ёки бир хил синтактик вазифа бажара оладиган сўзлар бир С.т.га киритилади. Бунда синтактик вазифаларнинг йиғиндисигина эмас, балки ушбу вазифалардан ҳар бирининг муайян Ст. га хослик даражаси ҳам муҳимдир. Бу вазифалар бирламчи ва иккиламчи турларга бўлинади. Мас, ўзбек тилида, бошқа бир қанча тилларда бўлганидек, от ва феъл туркумидаги сўзлар ўрни билан эга вазифасида ҳам, кесим вазифасида ҳам кела олади, лекин феъл учун кесимлик вазифаси бирламчи, эгалик вазифаси иккиламчи ҳисобланади. Худди, шунингдек, отлар учун эгалик вазифаси бирламчи, кесимлик вазифаси эса иккиламчи ҳисобланади.

Ҳар бир сўз туркуми ўзига хос грамматик категориялар тўплами билан ажралиб туради. Бу категориялар (мас, отлардаги келишик, эгалик, сон; сифатлардаги даража; феъллардаги шахссон, майл, нисбат ва б.) ҳар бир С. т. даги аксарият сузларга тегишли буладики, бу нарса сузларни туркумларга ажратишнинг морфологик мезони саналади.

Ҳоз. мактаб грамматикаларидаги Ст. тизими, яъни сузларни туркумларига ажратиш қад. даврларга бориб тақалади. Мил. ав. 4-а.да Аристотель Ст.ни 7 га, мил. ав. 5-а.да ҳинд тилшунослари Яска, Панини 4 га бўлганлар. Кейинроқ, мил. ав. 2—1-а.ларда александриялик филологлар Фракиялик Дионисий, Аполлоний Дискол, римлик Варронлар аралаш морфологик, семантик ва синтактик асосларда 8 га (отисм, феъл, равиш, сифатдош, артикль, олмош, кумакчи, боғловчи) бўлганлар. Бунда исмлар ўз навбатида от, сифат ва сон гуруҳларини қамраб олган. С.т.нинг бу тизими маълум даражада араб грамматик анъаналарига ҳам таъсир кўрсатган: араблар ҳам феълдан бошқа мустақил сузларни «исм» термини билан атайдилар. Кейинги даврларда (урта асрлар ва 19—20-а.ларда) европа ва рус тилшунослигида бу борада бир қанча таснифлар амалга оширилган булсада, улар кўпинча александрияликлар таснифига таянган ҳолда бажарилган. Турли тилларда Ст. сони ва айрим туркумларнинг ҳажми турличадир. Мас, Ст. сони ҳоз. рус тилида кўпинча 10 та деб, ўзбек тилида эса 10—12 та деб (турли дарсликлар) курсатилади. Булар 6 та мустакдл (от, сифат, сон, олмош, равиш ва феъл), 3 та ёрдамчи (кўмакчи, боғловчи, юклама) ва 3 та алоҳида (ундовлар, таклид сўзлар, модал сузлар) Ст. дир. Ст. сонининг баркарорлашмаганлиги келгусида бу соҳада янги изланишлар олиб бориш зарурлигини курсатади.

Ад.: Ўзбек тили грамматикаси [2 ж.ли], 1ж., Т., 1975; Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1қисм, Т., 1980; Ревзи на О. Г., Ревзин И . И ., Лингвотипологические исследования, вўп. 2, ч. 2, М., 1975.

Ибодулла Мирзаев, Неъмат Маҳкамов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.