Söz yasalişi

Söz yasalişi - 1) muayyan tilda mavjud bölgan usullar, namuna va qoliplar asosida, ma'lum vositalar yordamida yangi söz hosil qiliş (söz xrsil qilinişi). Mas, affiks yordamida S.ya. (sözQla > sözla, maza Q li >mazali), «qil» yordamçi fe'li yordamida S.ya. (tasdiq qilmoq, rohat qilmoq). Bu yerda «yasaliş» sözi «yasamoq» fe'lining majhul nisbat şakli hisoblanadi va jarayonni ifodalaydi; birikmaning özi esa lingvistik termin emas; 2) tilşunoslikning «Fonetika», «Leksikologiya»ga öxşaş alohida sohasini (bölimini) bildiradi. Mac, özbek tili morfologiyasi, özbek tili sintaksisi, özbek tili söz yasalişi. Bu örinda «S.ya.» birikmasi tilşunoslikka oid termin hisoblanadi. Tilşunoslikning bu bölimida yangi yasama suzlarning paydo bölişi va buning şartşaroitlari, yasama söz tarkibiy kismlarining (S.ya. asosi va söz yasovçining) mohiyati, şuningdek, S.ya. bilan boğliq boşqa tuşunça va hodisalarning mohiyati örganiladi. Mac, S. ya. ma'nosi, S.ya. tipi va qolipi, S.ya. meyori, S.ya. imkoniyati, S.ya. dagi mahsullilikmahsulsizlik hodisasi, S.ya. ning asosiy usullari, vositalari va b. Şu asosda tilning S.ya. tizimi tağlil etiladi.

Hoz. özbek tilida yasama sözlar, asosan, affikslar yordamida hosil qilinadi, ya'ni morfemaning bir turi söz yasaş uçun xizmat qiladi. Har qanday yasama sözning tarkibi S.ya. asosi va söz yasovçidan iborat böladi: huquqşunos (huquq — S.ya. asosi, şunos — söz yasovçi), tekislamoq (tekis — S.ya. asosi, la— söz yasovçi). S.ya. asosi yasama söz bölişi ham mumkin: bilimli (bilim — S.ya. asosi, li — söz yasovçi). Özbek tilida faqat mustaqil sözlardan, ularning ham ot, sifat, fe'l turkumiga oid sözlardan yangiyangi sözlar yasaladi. Demak, mustaqil suz turkumlaridan faqat ot, sifat va fe'l turkumlarigina S.ya. tizimiga ega. Özbek tili luğat (leksik) tarkibining boyişi, rivojlanişida S.ya.ning muhim örni bor.

Azim Hojiyev.