Sözak
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 827–828-b. — ziyouz.com
Sözak SÖZAK, gonoreya, tripper — gonokokklar qözğatadigan yuqumli venerik kasallik. Köpinça, tasodifiy jinsiy aloqa qiliş oqibatida kelib çiqadi. Kasallik, asosan, jinsiy yöl bilan yuqqanligi uçun aksariyat siydik çiqariş kanali va jinsiy a'zolar zararlanadi. Infeksiya manbai S. bilan oğrigan erkak yoki ayol. Jinsiy aloqada gonokokklar jinsiy a'zolar va siydik çiqariş kanalining şilliq qavatiga tuşib, uni yalliğlantiradi. Ba'zan kasallik bemor işlatgan buyumlar (soçiq, moçalka, kurpa-tuşak, kiyim-keçak va b.) dan foydalanganda ham yuqişi mumkin. Çunonçi qizlarga kasallik bemor onadan ötadi; bunga jinsiy a'zolardan taşqari, köz (q. Blennoreya) va oğiz şilliq pardalarining S. oqibatida yalliğlanişi sabab bölişi mumkin.
Kasallik alomatlari, odatda, S. yuqqanidan söng oradan 3—5 kun ötgaç paydo böladi. S. bilan kasallangan erkaklarda siydik çiqariş kanalining oldingi qismi yalliğlanadi, açişadi, qiziydi va oğriydi, siyganda oğriq zörayadi; siydik çiqariş kanalining taşqi teşigi qizarib, şişadi; torayib qoladi, yiring ajraladi, siydik ravon kelmaydi, keçalari oğrikli ereksiya kuzatiladi. Bemorning ahvoli aytarli özgarmaydi, ba'zan iştaha pasayişi, darmonsizlik, bir oz tra kötarilişi mumkin. Taşqi (balanopostit) va içki (prostatit, epididimit, ooforit, endometrit) jinsiy a'zolar, qovuq (sistit), böğimlar (artrit) va b. yalliğlanişi mumkin. S. öz vaqtida davolanmasa, boşqa a'zolarga tarqalişi, yillab çözilişi va nihoyat surunkali tuye olişi mumkin. Jinsiy aloqa, aççiq, şör ovqatlar yeyiş, spirtli içimliklarga ruju qiliş oqibatida kasallik botbot qözib turadi. S. ning köp uçraydigan asoratlaridan prostatit va uruğ pufaklarining yalliğlanişi erkakni jinsiy hayotga yaroqsiz qilib qöyişi, şuningdek, bepuştlikka sabab bölişi mumkin. Bemor uzoq vaqt davolanişi lozim, ba'zan siydik çiqariş kanali torayganda operatsiya qilinadi.
S bilan oğrigan ayollarda kasallikning ötkir davri erkaklardagiga qaraganda sezilarsiz ötişi, bemor kasallanganini uzoq vaqtgaça bilmasligi mumkin. Yalliğlaniş jarayoni köpinça siydiktanosil sistemasining pastki va yuqori qismida kuzatiladi.
S. yuqumli bölgani uçun kasallik belgilari paydo bölişi bilanoq venerolog vraçga murojaat etiş kerak. Bemor teri va venerik kasalliklar dispanserida davolanadi. Ba'zan davo paytida siydik kanalida oğriq, açişiş, yiring kamayadi. Bemor özini soğlom his qiladi va jinsiy aloqa qilaveradi, lekin organizmda hali gonokokklar bölişi mumkin. Töliq davolanmay jinsiy aloqa qiladigan bemorlar atrofdagilar uçun juda xavfli bölib, kasallikni boşqalarga yuqtiradi va turli noxuş oqibatlarga sabab böladi. Şuning uçun soğaygan bemorlar bir neça marta lab. tekşiruvidan ötkazilib, kasallik alomati topilmagaç soğlom hisoblanadi. S bilan oğrigan kişilarda immunitet paydo bölmaydi, bir kişi S. bilan bir neça marta oğrişi mumkin (reinfeksiya). Öz vaktida davo qilinsa, bemor butunlay soğayib ketadi.
S.ning oldini olişda tasodifiy jinsiy aloqadan saqlaniş, şaxsiy gigiyenaga rioya qiliş, aholi örtasida teritanosil kasalliklariga oid suhbatlar ötkaziş hamda tarbiyaviy işlar olib boriş zarur.
Q.: Blennoreya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЎЗАК, гонорея, триппер — гонококклар қўзғатадиган юқумли венерик касаллик. Кўпинча, тасодифий жинсий алоқа қилиш оқибатида келиб чиқади. Касаллик, асосан, жинсий йўл билан юққанлиги учун аксарият сийдик чиқариш канали ва жинсий аъзолар зарарланади. Инфекция манбаи С. билан оғриган эркак ёки аёл. Жинсий алоқада гонококклар жинсий аъзолар ва сийдик чиқариш каналининг шиллиқ қаватига тушиб, уни яллиғлантиради. Баъзан касаллик бемор ишлатган буюмлар (сочиқ, мочалка, курпа-тушак, кийим-кечак ва б.) дан фойдаланганда ҳам юқиши мумкин. Чунончи қизларга касаллик бемор онадан ўтади; бунга жинсий аъзолардан ташқари, кўз (қ. Бленнорея) ва оғиз шиллиқ пардаларининг С. оқибатида яллиғланиши сабаб бўлиши мумкин.
Касаллик аломатлари, одатда, С. юққанидан сўнг орадан 3—5 кун ўтгач пайдо бўлади. С. билан касалланган эркакларда сийдик чиқариш каналининг олдинги қисми яллиғланади, ачишади, қизийди ва оғрийди, сийганда оғриқ зўраяди; сийдик чиқариш каналининг ташқи тешиги қизариб, шишади; торайиб қолади, йиринг ажралади, сийдик равон келмайди, кечалари оғрикли эрекция кузатилади. Беморнинг аҳволи айтарли ўзгармайди, баъзан иштаҳа пасайиши, дармонсизлик, бир оз тра кўтарилиши мумкин. Ташқи (баланопостит) ва ички (простатит, эпидидимит, оофорит, эндометрит) жинсий аъзолар, қовуқ (цистит), бўғимлар (артрит) ва б. яллиғланиши мумкин. С. ўз вақтида даволанмаса, бошқа аъзоларга тарқалиши, йиллаб чўзилиши ва ниҳоят сурункали туе олиши мумкин. Жинсий алоқа, аччиқ, шўр овқатлар ейиш, спиртли ичимликларга ружу қилиш оқибатида касаллик ботбот қўзиб туради. С. нинг кўп учрайдиган асоратларидан простатит ва уруғ пуфакларининг яллиғланиши эркакни жинсий ҳаётга яроқсиз қилиб қўйиши, шунингдек, бепуштликка сабаб бўлиши мумкин. Бемор узоқ вақт даволаниши лозим, баъзан сийдик чиқариш канали торайганда операция қилинади.
С билан оғриган аёлларда касалликнинг ўткир даври эркаклардагига қараганда сезиларсиз ўтиши, бемор касалланганини узоқ вақтгача билмаслиги мумкин. Яллиғланиш жараёни кўпинча сийдиктаносил системасининг пастки ва юқори қисмида кузатилади.
С. юқумли бўлгани учун касаллик белгилари пайдо бўлиши биланоқ венеролог врачга мурожаат этиш керак. Бемор тери ва венерик касалликлар диспансерида даволанади. Баъзан даво пайтида сийдик каналида оғриқ, ачишиш, йиринг камаяди. Бемор ўзини соғлом ҳис қилади ва жинсий алоқа қилаверади, лекин организмда ҳали гонококклар бўлиши мумкин. Тўлиқ даволанмай жинсий алоқа қиладиган беморлар атрофдагилар учун жуда хавфли бўлиб, касалликни бошқаларга юқтиради ва турли нохуш оқибатларга сабаб бўлади. Шунинг учун соғайган беморлар бир неча марта лаб. текширувидан ўтказилиб, касаллик аломати топилмагач соғлом ҳисобланади. С билан оғриган кишиларда иммунитет пайдо бўлмайди, бир киши С. билан бир неча марта оғриши мумкин (реинфекция). Ўз вактида даво қилинса, бемор бутунлай соғайиб кетади.
С.нинг олдини олишда тасодифий жинсий алоқадан сақланиш, шахсий гигиенага риоя қилиш, аҳоли ўртасида теританосил касалликларига оид суҳбатлар ўтказиш ҳамда тарбиявий ишлар олиб бориш зарур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.