Spartak
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 558–559-b. — ziyouz.com
Spartak (Spartacus) (? — mil. av. 71) — Qad. Rimda kötarilgan qullarning yirik qözğoloni [mil. av. 73 (yoxud 74) — 71] rahbari. Frakiyalik şohlar xonadoniga mansub bölgan. Rimliklarga asir tuşib, qul qilib sotib yuborilgan va Kapuyadagi gladiatorlar maktabiga olingan. Bir guruh gladiatorlar (taxm. 70 kişi) bilan Vezuviyga krçgan. Tez orada uning laşkari qoçoq qullar va ozod ijaradorlar hisobiga köpayib 10 ming kişiga yetgan. S.ga qarşi yuborilgan rimliklar otryadlari (dastlab 3 ming, söngra 10 ming kişi) tormor qilingan. Qözğolon Kampaniyadan Italiyaning jan. viloyatlariga tez tarqalgan. S. öz armiyasini (taxm. 70 ming kişi) Apuliya va Lukaniya tomon boşlagan. S. armiyasi
Rim harbiy tartibotiga asosan taşkil etilgan. S. qattiq harbiy intizom örnatgan. 72 y. Rim senati S.ga qarşi 2 armiya yuborgan, biroq S. qöşini ularni bölib yuborib, tormor keltirgan. S. armiyasi Adriatika dengizi sohili böylab butun Italiyani va Sizalpin Galliyasi (hoz. Şim. Italiya) ni bosib ötgan va Mutina yaqinidagi jangda Rim prokonsuli Kassiy qöşinini yenggan. S.ning rejasi, aftidan, qullarni Italiyadan olib çiqib ketiş bölgan. Biroq Kassiy ustidan qozonilgan ğalabadan söng u qöşinni Jan. tomon qaytargan. Rimda qözğolonçilarga qarşi kuraşiş uçun 6 ta yangi legion taşkil etiladi, qömondon etib yirik siyosiy arbob Krass tayinlanadi. Krass armiyasi qözğolonçilar bilan jangga kirişmay, ularni ta'qib etgan. S. Sitsiliyaga ötib oliş uçun kemalar yetkazib beriş haqida kilikiyalik qaroqçilar bilan kelişgan. Lekin qaroqçilar S.ni aldaşgan: S. armiyasi esonomon Messina böğoziga yetib kelganda, u ortidagi Italiyadan ajralib qolgan (Krass dengizdan dengizgaça uz. 55 km, kengligi va çuq. 4,5 m xandaq qazişni, uni devor bilan mustahkamlaşni buyurgan). Spartakçilar bu istehkomni yorib ötganlar, şturm çoğida qözğolonçilarning taxm. 2/3 qismi halok bölgan. S. armiyani tezda töldirib uning sonini 70 ming kişiga yetkazgan, söngra Brundiziya tomon yöl olgan, maqsadi Gretsiyaga ötib oliş edi. Rim senati S:ka qarşi Pompey Gney va Mark Lukull boşçiligida qöşin yuborgan. Rim armiyalarini özaro qöşilib harakat qilişlaridan xavfsiragan S. Krase bilan Apuliya va Lukaniya çegarasida hal qiluvçi jang qilişga majbur bölgan (71 y. bahori). S. armiyasi (taxm. 60 ming kişi) tormor keltirilgan, S. jangda halok bölgan. Taxm. 6 ming qözğolonçi Rimdan Kapuyaga boradigan yöl böylab örnatilgan dorlarga çormixlab qöyilgan. Qözğolon tarqoqholda yana bir neça yil davom etgan. S. qözğoloni Rimda hokimiyatni imperatorlik boşqaruvi şakli örnatilişini tezlaştirgan. Çunki, quldorlar qulçilik tuzumini sakdab qoliş uçun kuçli davlat hokimiyati zarurligini anglaganlar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПАРТАК (Spartacus) (? — мил. ав. 71) — Қад. Римда кўтарилган қулларнинг йирик қўзғолони [мил. ав. 73 (ёхуд 74) — 71] раҳбари. Фракиялик шоҳлар хонадонига мансуб бўлган. Римликларга асир тушиб, қул қилиб сотиб юборилган ва Капуядаги гладиаторлар мактабига олинган. Бир гуруҳ гладиаторлар (тахм. 70 киши) билан Везувийга крчган. Тез орада унинг лашкари қочоқ қуллар ва озод ижарадорлар ҳисобига кўпайиб 10 минг кишига етган. С.га қарши юборилган римликлар отрядлари (дастлаб 3 минг, сўнгра 10 минг киши) тормор қилинган. Қўзғолон Кампаниядан Италиянинг жан. вилоятларига тез тарқалган. С. ўз армиясини (тахм. 70 минг киши) Апулия ва Лукания томон бошлаган. С. армияси
Рим ҳарбий тартиботига асосан ташкил этилган. С. қаттиқ ҳарбий интизом ўрнатган. 72 й. Рим сенати С.га қарши 2 армия юборган, бироқ С. қўшини уларни бўлиб юбориб, тормор келтирган. С. армияси Адриатика денгизи соҳили бўйлаб бутун Италияни ва Цизальпин Галлияси (ҳоз. Шим. Италия) ни босиб ўтган ва Мутина яқинидаги жангда Рим проконсули Кассий қўшинини енгган. С.нинг режаси, афтидан, қулларни Италиядан олиб чиқиб кетиш бўлган. Бироқ Кассий устидан қозонилган ғалабадан сўнг у қўшинни Жан. томон қайтарган. Римда қўзғолончиларга қарши курашиш учун 6 та янги легион ташкил этилади, қўмондон этиб йирик сиёсий арбоб Красс тайинланади. Красс армияси қўзғолончилар билан жангга киришмай, уларни таъқиб этган. С. Сицилияга ўтиб олиш учун кемалар етказиб бериш ҳақида киликиялик қароқчилар билан келишган. Лекин қароқчилар С.ни алдашган: С. армияси эсономон Мессина бўғозига етиб келганда, у ортидаги Италиядан ажралиб қолган (Красс денгиздан денгизгача уз. 55 км, кенглиги ва чуқ. 4,5 м хандақ қазишни, уни девор билан мустаҳкамлашни буюрган). Спартакчилар бу истеҳкомни ёриб ўтганлар, штурм чоғида қўзғолончиларнинг тахм. 2/3 қисми ҳалок бўлган. С. армияни тезда тўлдириб унинг сонини 70 минг кишига етказган, сўнгра Брундизия томон йўл олган, мақсади Грецияга ўтиб олиш эди. Рим сенати С:ка қарши Помпей Гней ва Марк Лукулл бошчилигида қўшин юборган. Рим армияларини ўзаро қўшилиб ҳаракат қилишларидан хавфсираган С. Красе билан Апулия ва Лукания чегарасида ҳал қилувчи жанг қилишга мажбур бўлган (71 й. баҳори). С. армияси (тахм. 60 минг киши) тормор келтирилган, С. жангда ҳалок бўлган. Тахм. 6 минг қўзғолончи Римдан Капуяга борадиган йўл бўйлаб ўрнатилган дорларга чормихлаб қўйилган. Қўзғолон тарқоқҳолда яна бир неча йил давом этган. С. қўзғолони Римда ҳокимиятни императорлик бошқаруви шакли ўрнатилишини тезлаштирган. Чунки, қулдорлар қулчилик тузумини сакдаб қолиш учун кучли давлат ҳокимияти зарурлигини англаганлар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.