Spektr
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 559–560-b. — ziyouz.com
Spektr (lot. spectrum — tasavvur, tasvir) (fizikada) — 1) tizimni yoki jarayonni tavsiflovçi birorbir fizik kattalikning barça qiymatlari majmui. S. diskret (uzlukli) va uzluksiz böladi; 2) birorbir nurlanişda mavjud bölgan tölqin çastotalari majmui; 3) har bir yönalişda muayyan uzunlikli yoki çastotali monoxromatik tölqin tarqaladigan qilib ajratilgan elektromagnit nurlaniş; 4) ekran, fotoplastinkadagi tasvir; 5) elektromagnit nurlaniş körinadigan yoruğlikdan iborat bölganda S. hosil qiladigan rangli yöl. Turli xil nurlanişlarning modda tomonidan yutiliş va çikariş S.lari, elektromagnit tölqinlar özgaruvçan toklarining çastota S.lari, Quyoş xromosferasining S. va b. köpgina S.lar örganilgan. Bu işlar optik spektral asboblar, tölqin va çastota ölçagiçlar va b. yordamida amalga oşiriladi. Köpinça tebraniş çastotasi S.idan foydalaniladi. Tebranişning tabiatiga qarab elektromagnit tebranişlar Si, akustik S, optik S. xillari mavjud. Elektromagnit tebranişlar Si, ayniqsa, optik diapazondagisi (tölqin uz. 103—10~3 mkm) yetarli daraja örganilgan. Optik S.ning çiqariş (obyektdan yoruğlik çiqayotganda hosil böladi), yutiliş (moddadan yoruğlik ötayotganda hosil böladi), soçiliş va qaytariş jarayonlarida sodir böladigan xillari bor. U kimyoviy taxlidda, atom va molekulyar fizikada va b.da qöllanadi. Tebraniş Si çizikli va tutaş xillarga bölinadi. Çizikli S. çastotalari birbiridan ma'lum kattalikda farq qiluvçi garmonik tebranişlarni, tutaş S. esa çastotalari turliça bölgan garmonik tebranişlarni öz içiga oladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПЕКТР (лот. spectrum — тасаввур, тасвир) (физикада) — 1) тизимни ёки жараённи тавсифловчи бирорбир физик катталикнинг барча қийматлари мажмуи. С. дискрет (узлукли) ва узлуксиз бўлади; 2) бирорбир нурланишда мавжуд бўлган тўлқин частоталари мажмуи; 3) ҳар бир йўналишда муайян узунликли ёки частотали монохроматик тўлқин тарқаладиган қилиб ажратилган электромагнит нурланиш; 4) экран, фотопластинкадаги тасвир; 5) электромагнит нурланиш кўринадиган ёруғликдан иборат бўлганда С. ҳосил қиладиган рангли йўл. Турли хил нурланишларнинг модда томонидан ютилиш ва чикариш С.лари, электромагнит тўлқинлар ўзгарувчан токларининг частота С.лари, Қуёш хромосферасининг С. ва б. кўпгина С.лар ўрганилган. Бу ишлар оптик спектрал асбоблар, тўлқин ва частота ўлчагичлар ва б. ёрдамида амалга оширилади. Кўпинча тебраниш частотаси С.идан фойдаланилади. Тебранишнинг табиатига қараб электромагнит тебранишлар Си, акустик С, оптик С. хиллари мавжуд. Электромагнит тебранишлар Си, айниқса, оптик диапазондагиси (тўлқин уз. 103—10~3 мкм) етарли даража ўрганилган. Оптик С.нинг чиқариш (объектдан ёруғлик чиқаётганда ҳосил бўлади), ютилиш (моддадан ёруғлик ўтаётганда ҳосил бўлади), сочилиш ва қайтариш жараёнларида содир бўладиган хиллари бор. У кимёвий тахлидда, атом ва молекуляр физикада ва б.да қўлланади. Тебраниш Си чизикли ва туташ хилларга бўлинади. Чизикли С. частоталари бирбиридан маълум катталикда фарқ қилувчи гармоник тебранишларни, туташ С. эса частоталари турлича бўлган гармоник тебранишларни ўз ичига олади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.