Spektroskopiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 560–561-b. — ziyouz.com

Spektroskopiya (spektr va ... skopiya) — fizikaning elektromagnit nurlaniş spektrlarini örganuvçi bölimi. S. usullari bilan atom, molekulalarning energiya sathlari, ulardan hosil bölgan makroskopik tizimlar va energiya satqlari orasidagi kvant ötişlar örganiladi. Bular moddaning tuzilişi va xossalari töğrisida muhim ma'lumotlar beradi.

S.ning paydo bölişi (I. Nyuton birinçi bor Quyoş nurlarini spektrga ajratgan vaqti) 1666 y.larga töğri keladi. Asosan, 19-a.ning boşidan spektral sistematik ravişda örganilgan. S. ma'lum belgilarga köra, mas, elektromagnit tölqinlarning tölqin uzunligiga köra radiospektroskopiya (radiotölqin sohasi), optik spektroskopiya, rentgen spektroskopiyasi va h.k., tekşirilayotgan tizimlarning xiliga qarab atom spektroskopiyasi, molekulyar spektroskopiya va b. bölimlarga bölib qaraladi.

Atom S.si spektrlarni tahlil qiliş yöli bilan atom elektronlari qobiqlarining tuzilişini aniqlaş; spektral çiziqlarning öta nozik strukturasini örganiş orqali atom yadrolarining momentlari haqida ma'lumotga ega böliş; spektral çiziqlarning ravşanligi, yutilişi, kengayişi va surilişi orqali atomlar hosil qilgan muhitning xossalarini örganiş bilan şuğullanadi. Kristallar S.si da kristallardagi energetik holatlar va ular orasidagi ötişlarni örganuvçi muhim usullar karaladi. S. elektronli va fononli (panjaraning kvantlangan tebranişlari) böladi. Mole kul yar S. — har xil jism molekulalaridan tuzilgan murakkab gaz, suyuqlik va qattiq holatdagi moddalarning spektrlarini tekşiradi. Rentgen nurlari S.si moddaning elektron tuzilişini yutilayotgan, çikayotgan rentgen nurlari spektrlari hamda fotoelektron nurlaniş spektrlari orqali örganadi.

Yadro S.si S.ning alohida tadqiqot sohasi hisoblanadi. U atom yadrosining tuzilişi, yadro kuçlari va yadroning turli xossalarini örganadi. Yadro S.sini alfa, beta va gamma S.si deyiş ham mumkin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СПЕКТРОСКОПИЯ (спектр ва ... скопия) — физиканинг электромагнит нурланиш спектрларини ўрганувчи бўлими. С. усуллари билан атом, молекулаларнинг энергия сатҳлари, улардан ҳосил бўлган макроскопик тизимлар ва энергия сатқлари орасидаги квант ўтишлар ўрганилади. Булар модданинг тузилиши ва хоссалари тўғрисида муҳим маълумотлар беради.

С.нинг пайдо бўлиши (И. Ньютон биринчи бор Қуёш нурларини спектрга ажратган вақти) 1666 й.ларга тўғри келади. Асосан, 19-а.нинг бошидан спектрал систематик равишда ўрганилган. С. маълум белгиларга кўра, мас, электромагнит тўлқинларнинг тўлқин узунлигига кўра радиоспектроскопия (радиотўлқин соҳаси), оптик спектроскопия, рентген спектроскопияси ва ҳ.к., текширилаётган тизимларнинг хилига қараб атом спектроскопияси, молекуляр спектроскопия ва б. бўлимларга бўлиб қаралади.

Атом С.си спектрларни таҳлил қилиш йўли билан атом электронлари қобиқларининг тузилишини аниқлаш; спектрал чизиқларнинг ўта нозик структурасини ўрганиш орқали атом ядроларининг моментлари ҳақида маълумотга эга бўлиш; спектрал чизиқларнинг равшанлиги, ютилиши, кенгайиши ва сурилиши орқали атомлар ҳосил қилган муҳитнинг хоссаларини ўрганиш билан шуғулланади. Кристаллар С.си да кристаллардаги энергетик ҳолатлар ва улар орасидаги ўтишларни ўрганувчи муҳим усуллар каралади. С. электронли ва фононли (панжаранинг квантланган тебранишлари) бўлади. Моле кул яр С. — ҳар хил жисм молекулаларидан тузилган мураккаб газ, суюқлик ва қаттиқ ҳолатдаги моддаларнинг спектрларини текширади. Рентген нурлари С.си модданинг электрон тузилишини ютилаётган, чикаётган рентген нурлари спектрлари ҳамда фотоэлектрон нурланиш спектрлари орқали ўрганади.

Ядро С.си С.нинг алоҳида тадқиқот соҳаси ҳисобланади. У атом ядросининг тузилиши, ядро кучлари ва ядронинг турли хоссаларини ўрганади. Ядро С.сини альфа, бета ва гамма С.си дейиш ҳам мумкин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.