Spermatozoid
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 563-b. — ziyouz.com
Spermatozoid (sperma va yun. zoon — tirik organizm va eidos — köriniş) — odam, hayvon va köpçilik ösimliklarning erkaklik jinsiy hujayrasi. Odam va hayvonlarda uruğdonda puşthujayrasi (spermatogoniylar)p,dm hosil böladi. S.ning boşçasi, böyni, tanasi va dumi böladi. Odam va köpgina umurtqasiz hamda umurtqali hayvonlar Si xivçinli yoki dumli bölib, ular yordamida harakat qiladi. Ba'zi çuvalçanglar, mingoyoqlar, qisqiçbaqasimonlar va kanalar Si dumsiz va turli şaklda, amyobasimon harakatlanadi. S. uzunligi bir neça ön mkm dan yuzlab mkm gaça, haşarotlarda bir neça mm. Gistokimyoviy usullar yordamvda S. tanasida oksidlanişqaytariliş fermentlari, glikogen, fosfolipidlar va ATF borligi aniklangan. Bu hol S. tanasi energiya manbai ekanligidan dalolat beradi. Muxit t-rasi, osmotik bosimi, kislotaliligining özgarib turişi S. funksiyasining buzilişi va tezda ğalok bölişiga olib keladi. S. mikdorining kamayişi (oligozoospermiya) köpinça bepuştlikka sabab bölişi mumkin.
Ösimliklarda harakatçan S. (anterozoid)lar anteridiylarda hosil böladi. Köpçilik uruğli ösimliklar Si xivçinsiz, faol harakatlanmaydi; ular spermiylar deb ataladi. Yaşil va qönğir suvötlar, ayrim tuban zamburuğlar, yösinlar, qirqquloqlar, qirqböğimlar, plaunlar, sagovniklar va ginkgo S.ining 2 va undan köproq xivçini böladi. S.lar sellyuloza qobiğining bölmasligi, köpinça mayda (ayrim sagovniklarda yirik) bölişi bilan ösimliklarning boşqa hujayralaridan farq qiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПЕРМАТОЗОИД (сперма ва юн. zoon — тирик организм ва eidos — кўриниш) — одам, ҳайвон ва кўпчилик ўсимликларнинг эркаклик жинсий ҳужайраси. Одам ва ҳайвонларда уруғдонда пуштҳужайраси (сперматогонийлар)п,дм ҳосил бўлади. С.нинг бошчаси, бўйни, танаси ва думи бўлади. Одам ва кўпгина умуртқасиз ҳамда умуртқали ҳайвонлар Си хивчинли ёки думли бўлиб, улар ёрдамида ҳаракат қилади. Баъзи чувалчанглар, мингоёқлар, қисқичбақасимонлар ва каналар Си думсиз ва турли шаклда, амёбасимон ҳаракатланади. С. узунлиги бир неча ўн мкм дан юзлаб мкм гача, ҳашаротларда бир неча мм. Гистокимёвий усуллар ёрдамвда С. танасида оксидланишқайтарилиш ферментлари, гликоген, фосфолипидлар ва АТФ борлиги аникланган. Бу ҳол С. танаси энергия манбаи эканлигидан далолат беради. Мухит т-раси, осмотик босими, кислоталилигининг ўзгариб туриши С. функциясининг бузилиши ва тезда ғалок бўлишига олиб келади. С. микдорининг камайиши (олигозооспермия) кўпинча бепуштликка сабаб бўлиши мумкин.
Ўсимликларда ҳаракатчан С. (антерозоид)лар антеридийларда ҳосил бўлади. Кўпчилик уруғли ўсимликлар Си хивчинсиз, фаол ҳаракатланмайди; улар спермийлар деб аталади. Яшил ва қўнғир сувўтлар, айрим тубан замбуруғлар, йўсинлар, қирққулоқлар, қирқбўғимлар, плаунлар, саговниклар ва гинкго С.ининг 2 ва ундан кўпроқ хивчини бўлади. С.лар целлюлоза қобиғининг бўлмаслиги, кўпинча майда (айрим саговникларда йирик) бўлиши билан ўсимликларнинг бошқа ҳужайраларидан фарқ қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.