Spirt sanoati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 568–569-b. — ziyouz.com
Spirt sanoati — oziqovqat sanoatining oziqovqat xom aşyosi (don, kartoşka, melassa)dan etil spirti (xom aşyo) va rektifikatsiyalangan spirt işlab çiqaradigan tarmoği. Oziqovqat xom aşyosidan tayyorlanadigan spirt faqat tarkibida alkogol bölgan içimliklar işlab çiqariş.da emas, balki xalq xöjaligining tibbiyot, radioelektronika, parfyumeriya va b. sohalarida ham işlatiladi. Texnika işlarida qöllaniladigan etil spirtining köp qismi, asosan, oziqovqat uçun işlatilmaydigan ösimlik moddalarini gidrolizlaş va turli kimyoviy usullarda sintezlaş yöli bilan olinadi.
Kraxmalli va qandli moddalarni bijğitib spirtli içimliklar oliş kadimdan ma'lum. 11-a.da Italiyada uzum vinosini haydaş yöli bilan vino spirti olingan. 14-a.da spirt işlab çiqariş. Fapbiy Yevropa va Rossiyada ança rivojlangan edi. 19-a.ning oxiri —20-a. boşlarida Rossiyada yirik spirt z-dlari qurildi.
20-a.ning 90yillariga qadar Özbekistonda S.s. unçalik rivojlanmagan edi. 1940 y.gaça respublikada faqat Samarqanddagi spirtaraqzdi, «Toşkentvino» k-tining spirt sexi mavjud edi, xolos. Respublika xalq xöjaligi uçun etil va texnik spirtlar sobiq SSSRning boşqa hududlaridan keltirilgan. 1940—90 y.larda viloyatlarda qurilgan vinoarak, z-dlarida kam miqdorda etil spirti işlab çikarilgan. 1995 y.da etil spirti işlab çiqariş.ni köpaytiriş, çet eldan spirt sotib olişga barham beriş maqsadida dastlab mineral öğitlar işlab çiqariş.ga möljallangan Qöqon mineral öğitlar z-di 1989 y.dan etil spirti işlab çiqariş.ga ixtisoslaştiriddi. Korxona 1995 y.dan buğdoydan oziqovqat spirti işlab çiqara boşladi. Uning yillik kuvvati 2464,2 ming dal rektifikat spirt (2003). 1991 y.dan Andijon biokimyo zavodi qayta ixtisoslaştirilib, 1994 y.dan etil spirti işlab çiqariş yölga qöyildi (yillik quvvati 1642,8 ming dal, 2003).
Yangiyöl «Biokimyo» z-di 1995 y.dan buğdoydan rektifikat etil spirt, şoli çikindisidan texnik spirt işlab çikaradi. Yillik quvvati 821,4 ming dal. Şuningdek, viloyatlarda joylaşgan vinoaraq z-dlarida ham etil spirti işlab çiqariladi.
Respublikada işlab çiqarilayotgan oziqovqat spirti, asosan (80%), içki bozorni — «Özmevasabzavotuzumsano atxolding» kompaniyasining vinoaraq korxonalarini, «Doridarmon» aksiyadorlik kompaniyasi bölinmalarini, «Oziqovqat sanoati» uyuşmasi va b. korxonalar ehtiyojlarini ta'minlaydi. 1999 y.dan oziqovqat spirti Markaziy Osiyo hududidagi boşqa davlatlarga eksport qilinadi.
Özbekiston S.s. korxonalarida 4032,8 ming dal xom aşyo etil spirti, şu jumladan, «Özkimyosanoat» davlataksiyadorlik kompaniyasi korxonalarida 2637,1 ming dal oziqovqat spirti işlab çikarildi (2002).
Rivojlangan mamlakatlarda S.s, asosan, AQŞ, Germaniya, Buyuk Britaniya, Italiya, Fransiya, Braziliya kabi davlatlarda taraqqiy etgan. AQŞda «Şenli distillere», «Jozef E. Sigrem End sane», «Barton distilling»lar etil spirti işlab çikaruvçi asosiy firmalar hisoblanadi. Germaniya, Fransiya va b. mamlakatlarda oziqovqat spirti işlab çikaruvçi z-dlar, asosan, davlat monopoliyasi tarkibiga kiradi.
Anatoliy Voznenko.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПИРТ САНОАТИ — озиқовқат саноатининг озиқовқат хом ашёси (дон, картошка, меласса)дан этил спирти (хом ашё) ва ректификацияланган спирт ишлаб чиқарадиган тармоғи. Озиқовқат хом ашёсидан тайёрланадиган спирт фақат таркибида алкоголь бўлган ичимликлар ишлаб чиқариш.да эмас, балки халқ хўжалигининг тиббиёт, радиоэлектроника, парфюмерия ва б. соҳаларида ҳам ишлатилади. Техника ишларида қўлланиладиган этил спиртининг кўп қисми, асосан, озиқовқат учун ишлатилмайдиган ўсимлик моддаларини гидролизлаш ва турли кимёвий усулларда синтезлаш йўли билан олинади.
Крахмалли ва қандли моддаларни бижғитиб спиртли ичимликлар олиш кадимдан маълум. 11-а.да Италияда узум виносини ҳайдаш йўли билан вино спирти олинган. 14-а.да спирт ишлаб чиқариш. Fapбий Европа ва Россияда анча ривожланган эди. 19-а.нинг охири —20-а. бошларида Россияда йирик спирт з-длари қурилди.
20-а.нинг 90йилларига қадар Ўзбекистонда С.с. унчалик ривожланмаган эди. 1940 й.гача республикада фақат Самарқанддаги спиртарақзди, «Тошкентвино» к-тининг спирт цехи мавжуд эди, холос. Республика халқ хўжалиги учун этил ва техник спиртлар собиқ СССРнинг бошқа ҳудудларидан келтирилган. 1940—90 й.ларда вилоятларда қурилган виноарак, з-дларида кам миқдорда этил спирти ишлаб чикарилган. 1995 й.да этил спирти ишлаб чиқариш.ни кўпайтириш, чет элдан спирт сотиб олишга барҳам бериш мақсадида дастлаб минерал ўғитлар ишлаб чиқариш.га мўлжалланган Қўқон минерал ўғитлар з-ди 1989 й.дан этил спирти ишлаб чиқариш.га ихтисослаштиридди. Корхона 1995 й.дан буғдойдан озиқовқат спирти ишлаб чиқара бошлади. Унинг йиллик куввати 2464,2 минг дал ректификат спирт (2003). 1991 й.дан Андижон биокимё заводи қайта ихтисослаштирилиб, 1994 й.дан этил спирти ишлаб чиқариш йўлга қўйилди (йиллик қуввати 1642,8 минг дал, 2003).
Янгийўл «Биокимё» з-ди 1995 й.дан буғдойдан ректификат этил спирт, шоли чикиндисидан техник спирт ишлаб чикаради. Йиллик қуввати 821,4 минг дал. Шунингдек, вилоятларда жойлашган виноарақ з-дларида ҳам этил спирти ишлаб чиқарилади.
Республикада ишлаб чиқарилаётган озиқовқат спирти, асосан (80%), ички бозорни — «Ўзмевасабзавотузумсано атхолдинг» компаниясининг виноарақ корхоналарини, «Доридармон» акциядорлик компанияси бўлинмаларини, «Озиқовқат саноати» уюшмаси ва б. корхоналар эҳтиёжларини таъминлайди. 1999 й.дан озиқовқат спирти Марказий Осиё ҳудудидаги бошқа давлатларга экспорт қилинади.
Ўзбекистон С.с. корхоналарида 4032,8 минг дал хом ашё этил спирти, шу жумладан, «Ўзкимёсаноат» давлатакциядорлик компанияси корхоналарида 2637,1 минг дал озиқовқат спирти ишлаб чикарилди (2002).
Ривожланган мамлакатларда С.с, асосан, АҚШ, Германия, Буюк Британия, Италия, Франция, Бразилия каби давлатларда тараққий этган. АҚШда «Шенли дистиллере», «Жозеф Э. Сигрем Энд сане», «Бартон дистиллинг»лар этил спирти ишлаб чикарувчи асосий фирмалар ҳисобланади. Германия, Франция ва б. мамлакатларда озиқовқат спирти ишлаб чикарувчи з-длар, асосан, давлат монополияси таркибига киради.
Анатолий Возненко.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.