Spitamen qözğoloni
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 570–571-b. — ziyouz.com
Spitamen qözğoloni - Suğdiyona va Baqtriyada Aleksandr boşçiligidagi yunonmakedon istiloçilariga qarşi ozodlik harakati (mil. av. 329—327 y.lar). Rahbari — Spitamen. Mil. av. 329 y. kuzida boşlangan. Spitamen boşçiligidagi qözğolonçilar Marokanda (Samarqand)dagi yunonmakedon garnizonini qirib taşlab şaharni egallaydilar. Aleksandr ularga qarşi Farnux boşçiligida 3 ming piyoda va 800 otliq qöşin jönatgan, Spitamen Politimet (Zarafşon)ning quyi oqimidagi yerlarga çekingan. Bu yerda köçmançilarning otliq qöşinlari bilan birlaşib hujumga ötadi. Tösatdan qilingan hujum natijasida yunonmakedon qöşinining katta kismi qirib taşlangan, qolganqutganlari esa şahar qal'asiga yaşiringan. Spitamen yana Marokandani qamal qilgan. Aleksandr Spitamenga qarşi Andromax, Menedem va Karan boşçiligida otliq va piyoda qöşin yuborgan. Spitamen bundan xabar topib örmon orasidan ötadigan yölga pistirma qöyib, ularga tösatdan hujum qilgan. U mazkur jangda özgaça harbiy usul qöllagan. Har bir otga 2 tadan jangçi mindirilgan. Ular duşmanga 2 tomondan zarba berar, biri nayza, qiliç yoki kamon bilan hamla qilsa, 2si toş bilan urib, yovning boşini majaqlar edi. Bu jangda duşman katta talafot körgan. Şundan keyin Spitamenga qarşi Aleksandr asosiy kuçlari bilan otlangan, Spitamen çöl içkarisiga çekingan. Aleksandr uni ta'qib etmagan, lekin Zarafşon vohasining tinç aholisidan qattiq öç olgan (120 ming kişi qirib taşlangan), şahar, qişloqlarni vayron qilgan, ekinlar, boğlarni yondirgan. Aleksandr Suğdiyonadagi bir neça qal'a va poytaxt Marokandada katta qöşin qoldirib, özi qolgan kuçlari bilan qişlovni ötkaziş uçun Baqtriya (ba'zi ma'lumotlarda — Navtaka)ga qaytgan. Mil. av. 328 y. bahorida qözğolonning 2bosqiçi boşlangan. Köplab suğdiylar turli qal'alarda töplanib yunonmakedon hokimlarini tan olmaganlar. Bu davrda Suğdiyona qözğolonning öçoği bölgan. Spitamen Aleksandrning yök^igidan foydalanib raqibining orqa tomonidan aylanib ötib, 600 otliq bilan Baqtriyada yunonlarga qaqşatqiç zarbalar berib turgan. Yunonlar laşkarboşisi Ken Spitamenga qarşi çiqib, uni daştga çekinişga majbur qilgan, Spitamen Zarafşonning quyi oqimi böylariga ketgan. Mil. av. 328 y.ning kuzida Spitamen bu yerdagi qal'alardan birini egallab, 3 ming otliq bilan Suğdiyona poytaxti tomon yurgan. Yunonlar butun kuçlarini unga qarşi taşlaydilar, jangda qözğolonçilar mağlubiyatga uçraydilar. Suğdiy va baqtriyalik zodagonlarning bir qismi Spitamenga xiyonat qilib istiloçilar tomoniga ötib ketganlar. Mil. av. 328 y. oxirida Spitamen xoinona öldirilgan. Ayrim tarixçilar uni Aleksandr hujumidan qörqqan massagetlar öldirgan deb hisoblaydilar. Ba'zi ma'lumotlarga qaraganda, Spitamenni öz xotini öldirib, boşini Aleksandr huzuriga keltirgan, biroq Iskandar uni öta sovuq kutib olgan. Şunga qaramay, S.q. tugamagan, uning 3bosqiçi boşlangan. Şu tufayli Aleksandr mil. av. 328— 327 y.lar qişlovini Suğdda ötkazişga majbur bölgan. Qözğolonçilar toğ qal'alarida kuraşni davom ettirganlar. Hoz. tadqiqotlarga köra, ular jan. şarkay hududlarda joylaşgan. Aleksandr mahalliy aholi qarşiligini kuç bilan yenga olmasligiga işongaç, ularga yaqinlaşişga qarakat qilgan, ularga nisbatan siyosatini özgartirgan. Toğli hududlardagi qözğolon boşliqlari Oksiart, Sisimitr, Xoriyen kabilarni afv etib, molmulkini qaytarib bergan. Oksiartning qizi Roxşanakka uylangan. Mahalliy zodagonlarning aksariyati Aleksandr hokimiyatini tan olib uning xizmatiga ötib ketişgan. Mil. av. 327 y. oxirida Suğdiyona Aleksandr tomonidan batamom egallanib, qözğolon bostirilgan.
Ad.:Arrian Flaviy, Poxod Aleksandra, M.—L., 1962; Özbekiston xalq^ari tarixi, 1j., T., 1950; Şaxermayr F., Aleksandr Makedonskiy, M., 1986; Gafurov B., Sibukidis D.I., Aleksandr Makedonskiy i Vostok, M., 1980.
Bahodir Eşov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПИТАМЕН ҚЎЗҒОЛОНИ - Суғдиёна ва Бақтрияда Александр бошчилигидаги юнонмакедон истилочиларига қарши озодлик ҳаракати (мил. ав. 329—327 й.лар). Раҳбари — Спитамен. Мил. ав. 329 й. кузида бошланган. Спитамен бошчилигидаги қўзғолончилар Мароканда (Самарқанд)даги юнонмакедон гарнизонини қириб ташлаб шаҳарни эгаллайдилар. Александр уларга қарши Фарнух бошчилигида 3 минг пиёда ва 800 отлиқ қўшин жўнатган, Спитамен Политимет (Зарафшон)нинг қуйи оқимидаги ерларга чекинган. Бу ерда кўчманчиларнинг отлиқ қўшинлари билан бирлашиб ҳужумга ўтади. Тўсатдан қилинган ҳужум натижасида юнонмакедон қўшинининг катта кисми қириб ташланган, қолганқутганлари эса шаҳар қалъасига яширинган. Спитамен яна Марокандани қамал қилган. Александр Спитаменга қарши Андромах, Менедем ва Каран бошчилигида отлиқ ва пиёда қўшин юборган. Спитамен бундан хабар топиб ўрмон орасидан ўтадиган йўлга пистирма қўйиб, уларга тўсатдан ҳужум қилган. У мазкур жангда ўзгача ҳарбий усул қўллаган. Ҳар бир отга 2 тадан жангчи миндирилган. Улар душманга 2 томондан зарба берар, бири найза, қилич ёки камон билан ҳамла қилса, 2си тош билан уриб, ёвнинг бошини мажақлар эди. Бу жангда душман катта талафот кўрган. Шундан кейин Спитаменга қарши Александр асосий кучлари билан отланган, Спитамен чўл ичкарисига чекинган. Александр уни таъқиб этмаган, лекин Зарафшон воҳасининг тинч аҳолисидан қаттиқ ўч олган (120 минг киши қириб ташланган), шаҳар, қишлоқларни вайрон қилган, экинлар, боғларни ёндирган. Александр Суғдиёнадаги бир неча қалъа ва пойтахт Марокандада катта қўшин қолдириб, ўзи қолган кучлари билан қишловни ўтказиш учун Бақтрия (баъзи маълумотларда — Навтака)га қайтган. Мил. ав. 328 й. баҳорида қўзғолоннинг 2босқичи бошланган. Кўплаб суғдийлар турли қалъаларда тўпланиб юнонмакедон ҳокимларини тан олмаганлар. Бу даврда Суғдиёна қўзғолоннинг ўчоғи бўлган. Спитамен Александрнинг йўк^игидан фойдаланиб рақибининг орқа томонидан айланиб ўтиб, 600 отлиқ билан Бақтрияда юнонларга қақшатқич зарбалар бериб турган. Юнонлар лашкарбошиси Кен Спитаменга қарши чиқиб, уни даштга чекинишга мажбур қилган, Спитамен Зарафшоннинг қуйи оқими бўйларига кетган. Мил. ав. 328 й.нинг кузида Спитамен бу ердаги қалъалардан бирини эгаллаб, 3 минг отлиқ билан Суғдиёна пойтахти томон юрган. Юнонлар бутун кучларини унга қарши ташлайдилар, жангда қўзғолончилар мағлубиятга учрайдилар. Суғдий ва бақтриялик зодагонларнинг бир қисми Спитаменга хиёнат қилиб истилочилар томонига ўтиб кетганлар. Мил. ав. 328 й. охирида Спитамен хоинона ўлдирилган. Айрим тарихчилар уни Александр ҳужумидан қўрққан массагетлар ўлдирган деб ҳисоблайдилар. Баъзи маълумотларга қараганда, Спитаменни ўз хотини ўлдириб, бошини Александр ҳузурига келтирган, бироқ Искандар уни ўта совуқ кутиб олган. Шунга қарамай, С.қ. тугамаган, унинг 3босқичи бошланган. Шу туфайли Александр мил. ав. 328— 327 й.лар қишловини Суғдда ўтказишга мажбур бўлган. Қўзғолончилар тоғ қалъаларида курашни давом эттирганлар. Ҳоз. тадқиқотларга кўра, улар жан. шаркай ҳудудларда жойлашган. Александр маҳаллий аҳоли қаршилигини куч билан енга олмаслигига ишонгач, уларга яқинлашишга қаракат қилган, уларга нисбатан сиёсатини ўзгартирган. Тоғли ҳудудлардаги қўзғолон бошлиқлари Оксиарт, Сисимитр, Хориен кабиларни афв этиб, молмулкини қайтариб берган. Оксиартнинг қизи Рохшанакка уйланган. Маҳаллий зодагонларнинг аксарияти Александр ҳокимиятини тан олиб унинг хизматига ўтиб кетишган. Мил. ав. 327 й. охирида Суғдиёна Александр томонидан батамом эгалланиб, қўзғолон бостирилган.
Ад.:Арриан Флавий, Поход Александра, М.—Л., 1962; Ўзбекистон халқ^ари тарихи, 1ж., Т., 1950; Шахермайр Ф., Александр Македонский, М., 1986; Гафуров Б., Цибукидис Д.И., Александр Македонский и Восток, М., 1980.
Баҳодир Эшов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.