Spodumen
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 572-b. — ziyouz.com
Spodumen (yun. spodumentos — kulga aylangan, spodos — kul) — zanjirli silikatlarning kiçik sinfiga, piroksenlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi LiAl[Si2O6]. Monoklin singoniyali; 1 — 10 sm, ba'zan 1 m va undan ortiq uzunlikdagi prizmatik kristallar hosil qiladi. Kulrang, sarğiş, yaşil, puşti, ba'zan rangeiz böladi. Şişasimon yaltiraydi. Tiniq puşti va binafşa rangpuşti tusdagilari k u n s i t, zumrad rangyaşili giddenit deb ataladi. Qattiqligi 6,5—7; ziçligi 3,1—3,2 g/sm3. S. boşqa piroksenlardan nur sindiriş körsatkiçining kiçikligi bilan farklanadi. Granitli pegmatitlarda kvars, mikroklin, albit, berill, lepidolit, tantalit, ba'zan pollutsitlar bilan birga uçraydi. Tez özgaruvçan bölib, evkripit agregatlariga (LiAlSiO4) yoki albit bilan seritsitga aylanadi. Nuraş pöstida gilli minerallar hosil qiladi. S. litiy rudalarining asosiy minerallaridir; kunsit bilan giddenit qimmatbaho toşlar hisoblanadi. Xorijda Madagaskar o., AQŞ, Braziliya, Myanma va Afğonistonda ma'lum. Özbekistonda Çatqol, Ketmonçi, Lolabuloq, Oltintoğ, Sulton Uvays toğlari, Kirqbuloq pegmatitlarida örganilgan. S. xorijda elektr keramikasi işlab çiqariş.da foydalaniladi. Tiniq, çiroyli rangli turlari bezak toşlar va hatto qimmatbaho toşlar sifatida ham işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПОДУМЕН (юн. spodumentos — кулга айланган, spodos — кул) — занжирли силикатларнинг кичик синфига, пироксенлар гуруҳига мансуб минерал. Кимёвий таркиби LiAl[Si2O6]. Моноклин сингонияли; 1 — 10 см, баъзан 1 м ва ундан ортиқ узунликдаги призматик кристаллар ҳосил қилади. Кулранг, сарғиш, яшил, пушти, баъзан рангеиз бўлади. Шишасимон ялтирайди. Тиниқ пушти ва бинафша рангпушти тусдагилари к у н ц и т, зумрад рангяшили гидденит деб аталади. Қаттиқлиги 6,5—7; зичлиги 3,1—3,2 г/см3. С. бошқа пироксенлардан нур синдириш кўрсаткичининг кичиклиги билан фаркланади. Гранитли пегматитларда кварц, микроклин, альбит, берилл, лепидолит, танталит, баъзан поллуцитлар билан бирга учрайди. Тез ўзгарувчан бўлиб, эвкрипит агрегатларига (LiAlSiO4) ёки альбит билан серицитга айланади. Нураш пўстида гилли минераллар ҳосил қилади. С. литий рудаларининг асосий минералларидир; кунцит билан гидденит қимматбаҳо тошлар ҳисобланади. Хорижда Мадагаскар о., АҚШ, Бразилия, Мьянма ва Афғонистонда маълум. Ўзбекистонда Чатқол, Кетмончи, Лолабулоқ, Олтинтоғ, Султон Увайс тоғлари, Кирқбулоқ пегматитларида ўрганилган. С. хорижда электр керамикаси ишлаб чиқариш.да фойдаланилади. Тиниқ, чиройли рангли турлари безак тошлар ва ҳатто қимматбаҳо тошлар сифатида ҳам ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.