Sporalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 574-b. — ziyouz.com
Sporalar (yun. spora — soçiş, sepiş, ekiş, uruğ) — 1) zamburuğlar va ösimliklarda köpayiş uçun xizmat qiladigan maxsus hujayra. Zamburuğlar va tuban ösimliklarda mitoz (mitosporalar), yuksak ösimliklarda meyoz (meiosporalar) böliniş natijasida vujudga keladi. Hosil böladigan joyiga binoan, S. endosporalar va ekzosporalarga ajratiladi. Tuban suv ösimliklari S.i (zoosporalar)ning harakatlaniş organi — xivçinlari böladi. Qurukdikda ösadigan yuksak ösimliklarda S. xivçinsiz; qattiq qobiq bilan öralgan; şamol yordamida tarqaladi. S. ölçami 3—5 mkm dan 25—50 mkm, ba'zan 200 mkm gaça (ipsimon suvötlar). S. oval, silindrsimon, şarsimon, ipsimon va b. şaklda; sirti ğadirbudur, har xil ösimtalari böladi. Sirti qobiq bilan öralgan S. 10 kundan 3—5 yilgaça, ba'zan 25 yilgaça (qorakuya) hayotiy xususiyatlarini yöqotmaydi.
Ayrim zamburuğlar 1 sutka davomida 30 mln. spora hosil qiladi. Buğdoy donida 8 mln.dan 20 mln.gaça, bitta boşoğida 200 mln.gaça spora hosil böladi. Plaunlar S.i dan tibbiyot, metall quyiş, toğ jinslari yoşini anikdaşda foydalaniladi; 2) bir hujayrali parazit hayvonlarda qalin pust bilan qoplangan bir yoki köp hujayrali hosila. Tarqaliş va noqulay şaroitdan himoya kiliş vazifasini bajaradi; 3) bakteriyalar va arxeobakteriyalarda tinç holatdagi reproduktiv hujayra. Hayot sikli oxirida vujudga keladi. Köpayiş va noqulay şaroitdan himoya qiliş vazifasini bajaradi. Ona hujayra içida (endospora) bittadan hosil böladi. Yuqori harorat, suvsizlik, radiatsiya, erituvçilar va b. noqulay şaroitlarga çidamli. S. qulay muhitga tuşganida kökarib çiqib, yangi vegetativ xujayra hosil qiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПОРАЛАР (юн. spora — сочиш, сепиш, экиш, уруғ) — 1) замбуруғлар ва ўсимликларда кўпайиш учун хизмат қиладиган махсус ҳужайра. Замбуруғлар ва тубан ўсимликларда митоз (митоспоралар), юксак ўсимликларда мейоз (меиоспоралар) бўлиниш натижасида вужудга келади. Ҳосил бўладиган жойига биноан, С. эндоспоралар ва экзоспораларга ажратилади. Тубан сув ўсимликлари С.и (зооспоралар)нинг ҳаракатланиш органи — хивчинлари бўлади. Қурукдикда ўсадиган юксак ўсимликларда С. хивчинсиз; қаттиқ қобиқ билан ўралган; шамол ёрдамида тарқалади. С. ўлчами 3—5 мкм дан 25—50 мкм, баъзан 200 мкм гача (ипсимон сувўтлар). С. овал, цилиндрсимон, шарсимон, ипсимон ва б. шаклда; сирти ғадирбудур, ҳар хил ўсимталари бўлади. Сирти қобиқ билан ўралган С. 10 кундан 3—5 йилгача, баъзан 25 йилгача (қоракуя) ҳаётий хусусиятларини йўқотмайди.
Айрим замбуруғлар 1 сутка давомида 30 млн. спора ҳосил қилади. Буғдой донида 8 млн.дан 20 млн.гача, битта бошоғида 200 млн.гача спора ҳосил бўлади. Плаунлар С.и дан тиббиёт, металл қуйиш, тоғ жинслари ёшини аникдашда фойдаланилади; 2) бир ҳужайрали паразит ҳайвонларда қалин пуст билан қопланган бир ёки кўп ҳужайрали ҳосила. Тарқалиш ва ноқулай шароитдан ҳимоя килиш вазифасини бажаради; 3) бактериялар ва археобактерияларда тинч ҳолатдаги репродуктив ҳужайра. Ҳаёт цикли охирида вужудга келади. Кўпайиш ва ноқулай шароитдан ҳимоя қилиш вазифасини бажаради. Она ҳужайра ичида (эндоспора) биттадан ҳосил бўлади. Юқори ҳарорат, сувсизлик, радиация, эритувчилар ва б. ноқулай шароитларга чидамли. С. қулай муҳитга тушганида кўкариб чиқиб, янги вегетатив хужайра ҳосил қилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.