Sporalilar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 574–575-b. — ziyouz.com
Sporalilar (Sporozoa) — bir hujayralilar kenja dunyosiga mansub ğayvonlar tipi. Xivçinlilardan kelib çiqqan. S. turli hayvonlar va odamning hujayra, töqima va organlarida parazitlik qilib, oğir kasalliklarni keltirib çiqaradi. Parazit hayot keçiriş ta'sirida tana tuzilişi birmunça soddalaşgan. Harakatlaniş organoidlari, qisqaruvçi va ovqat xazm qiluvçi vakuollari rivojlanmagan. Hayot sikli spora xrsil qiliş bilan tugallanadi; spora qobiği parazitni noqulay muhit ta'siridan himoya qiladi. S. hayot siklida jinssiz, jinsiy va sporogoniya jarayonlari almaşinib turadi. Jinssiz köpayiş hujayraning köp marta bölinişi (şizogoniya), jinsiy köpayiş esa köpçilik sporalilarda ikki xil tipdagi gametalar (anizogametalar)ning kopulsiyasidan iborat. Faqat fegarinalar bir xil tipdagi gametalar (izogametalar) ğosil qiladi. Zigotasi, odatda, qalin pust bilan uralgan bölib, ootsista deyiladi. Ootsista içida sporogoniya natijasida sporozoitlar hosil bölişi bilan parazitning rivojlaniş sikli tugallanadi. S. tipiga 400 dan ortiq tur kiradi. S. tipi fegarinalar va koksidiyasimonlar sinflariga ajratiladi. Ayrim S.ning rivojlanişi bitta xujayinda ötadi (köpçilik koksidiyalar) va ootsistlari yordamida tarqaladi. Boşqa S.ning rivojlanişi ikkita xöjayinda, ya'ni jinssiz köpayişi bir xöjayinda, gametogenez va sporogoniya davrlari boşqa xöjayinda ötadi. Bunday S. hayvonlar va odamga alimentar yöl bilan (zararlanmagan hayvon zararlangan hayvonni yeyişi) yoki qon söruvçi haşarotlar orqali (bezgak parazitining çivin orkali yuqişi) ötadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПОРАЛИЛАР (Sporozoa) — бир ҳужайралилар кенжа дунёсига мансуб ғайвонлар типи. Хивчинлилардан келиб чиққан. С. турли ҳайвонлар ва одамнинг ҳужайра, тўқима ва органларида паразитлик қилиб, оғир касалликларни келтириб чиқаради. Паразит ҳаёт кечириш таъсирида тана тузилиши бирмунча соддалашган. Ҳаракатланиш органоидлари, қисқарувчи ва овқат хазм қилувчи вакуоллари ривожланмаган. Ҳаёт цикли спора хрсил қилиш билан тугалланади; спора қобиғи паразитни ноқулай муҳит таъсиридан ҳимоя қилади. С. ҳаёт циклида жинссиз, жинсий ва спорогония жараёнлари алмашиниб туради. Жинссиз кўпайиш ҳужайранинг кўп марта бўлиниши (шизогония), жинсий кўпайиш эса кўпчилик споралиларда икки хил типдаги гаметалар (анизогаметалар)нинг копулциясидан иборат. Фақат фегариналар бир хил типдаги гаметалар (изогаметалар) ғосил қилади. Зиготаси, одатда, қалин пуст билан уралган бўлиб, ооциста дейилади. Ооциста ичида спорогония натижасида спорозоитлар ҳосил бўлиши билан паразитнинг ривожланиш цикли тугалланади. С. типига 400 дан ортиқ тур киради. С. типи фегариналар ва кокцидиясимонлар синфларига ажратилади. Айрим С.нинг ривожланиши битта хужайинда ўтади (кўпчилик кокцидиялар) ва ооцистлари ёрдамида тарқалади. Бошқа С.нинг ривожланиши иккита хўжайинда, яъни жинссиз кўпайиши бир хўжайинда, гаметогенез ва спорогония даврлари бошқа хўжайинда ўтади. Бундай С. ҳайвонлар ва одамга алиментар йўл билан (зарарланмаган ҳайвон зарарланган ҳайвонни ейиши) ёки қон сўрувчи ҳашаротлар орқали (безгак паразитининг чивин opкали юқиши) ўтади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.