Sport inşootlari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 579–580-b. — ziyouz.com
Sport inşootlari - soğlomlaştiriş, öquvmaşq hamda har xil sport musobakalari uçun muljallangan alohida bino, qurilişlar majmuasi. Zamonaviy S.i.ning timsoli sifatida qad. Olimpiya ş.dagi palestra va gimnasiy, stadion, otçopar, sirk kabilarni aytiş mumkin. Yunoniston va Kdd. Rimdagi amfiteatr va kolizeylarda stadion va sirklar birlaştirilgan. 19-a.ga kelib Si. qurilişi jadallaşdi. Sun'iy suv havzalari yaratildi (1820—30), gimnastika zallari (1850) qad. şaklda takroran uslublaştirildi. 1896 y.dan Olimpiada öyinlarining tiklanişi Si. qurilişining köpayişiga imkoniyat yaratdi. 20-a.ga kelib Si. har bir davlatning öz milliy me'morlik an'analari asosida yangi zamonaviy me'moriy uslublar bilan boyitildi. Bular Rim (1960), Tokio (1964), Myunxen (1972), Moskva (1980), Seul (1988), Atlanta (1996), Sidney (2000) va b. Olimpiada majmualari öziga xos loyihalaştirilgan: Yaponiya (Tokio)dagi yirik Olimpiada inşooti Ioyogi stadioni (1964, me'mori K. Tange, muhandisi I. Subon) zamonaviy yapon me'morligining eng yaxşi asarlaridan biri hisoblanadi. Binoda osma konstruksiyalaraan foydalaniş yuqori tejamkorlikka ega bölib, yangi plastikani vujudga kelişiga imkoniyat yaratdi. Zamonaviy Si. 50 ga yaqin sport turlariga xizmat qiladi. Asosiy qurilişlar maşq va musobaqa ötkaziladigan maydon, zal va yordamçi xonalardan iborat (garderob, duş, sudyalar xonasi, sport jihozlari saqlanadigan xona va b.). Si. majmuasiga muhandislik qurilmalari (elektr, suv, kanalizatsiya, ventilyatsiya) dan texnik foydalaniş, tomoşabinlar uçun qurilma inşootlari (tribuna, foye, bufet, sanuzel va b.) kiradi. Şuningdek, Si. oçiq va yopiq (maşğulotlar talabiga köra), bir yoki bir neça sport turlariga muljallangan (mas, gimnastika va b. sport öyinlari uçun universal zallar), şuningdek, umumiy hududda joylaşgan sportning har xil turlari uçun ixtisoslaşgan sport majmualari sifatida quriladi (mas, oçiq maydonli Si.; futbol, yengil atletika, çanği sporti, tramplin, velotrek va b., usti yopiq maydonli Si.; badiiy gimnastika, suv havzasi, kort, konkida yuguriş sporti va b.). Zamonaviy Si dan yil böyi foydalaniş maqsadida bir şakldan ikkinçi şaklga (yezda oçiq, qişda yopiq) aylantiriladigan mahobatli inşootlar bunyod etila boşlandi [Yaponiyadagi Xalqaro Iokogama stadioni (1997, 72 370 örindiqli), SenDenidagi «Stat de Frans» stadioni (1999, 80 000 örindiqli, unda yengil atletika va regbi öyinlari ötkaziladi. Örindiklarini maxsus muhandislik qurilmalari yordamida köpaytiriş yoki qisqartiriş mumkin), Sidneydagi «Avstraliya» stadioni (1999, 80 000 örindiqli, mayd.1 16 ga, tomi 30 000 kv m, loyihasi Avstraliya milliy şlyapasi şaklida işlangan), Seuldagi «Syangam» stadioni (2001, 64 677 örindiqli, tribuna tepasi yelkanli mahalliy baliqçilar qayiği şaklida qurilgan), Şim.Ğarbiy Londondagi «Yangi Uembli» stadioni (qurilişi 2003 y. i boşlangan, 90 000 örindiqli, me'mori Norman Forest kompyuter texnologiyasi yordamida tomini yozda oçiq, qişda yopiq qilib siljiydigan şaklda loyihallaştirgan) va b.].
Özbekistonda 60—80y.larda S.i. loyihalari Davlat buyurtmasi asosida loyihalaş intlari tomonidan bajarilgan [Toşkentdagi Mitrofanov nomidagi (1963), Navoiydagi «Delfin» (1965) suv havzalari, Paxtakor stadioni va b.]. Mustaqillikdan keyin jismoniy tarbiya va sportga, S. i. qurilişiga alohida e'tibor berilmoqda. Stadionlar, sport zallari, sport maydonlari quriş jadal olib borilmoqda. Bunyod etilayotgan Si. yuqori saviyadagi xalqaro musobaqalar ötkaziş imkonini bermoqda (Yunusobod tennis korta va suv xavzasi, 1996; Farğonadagi «Toşloq» markaziy öyingohi, 1996; «Jar» sport majmuasi, 1998; «Qarşi» tennis korti, 1998; Termiz kuraş majmuasi; 1999; Buxorodagi «Xumo» (1999) va «Buxoro» sport majmualari, 2002; Namangandagi «Yoşlar» sport majmuasi, 2003; Andijondagi «Olimpiya zaxiralari» sport kollejmajmuasi, 2003; Termiz ş.dagi «Delfin» suziş majmuasi 2003 va b.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПОРТ ИНШООТЛАРИ - соғломлаштириш, ўқувмашқ ҳамда ҳар хил спорт мусобакалари учун мулжалланган алоҳида бино, қурилишлар мажмуаси. Замонавий С.и.нинг тимсоли сифатида қад. Олимпия ш.даги палестра ва гимнасий, стадион, отчопар, цирк кабиларни айтиш мумкин. Юнонистон ва Кдд. Римдаги амфитеатр ва колизейларда стадион ва цирклар бирлаштирилган. 19-а.га келиб Си. қурилиши жадаллашди. Сунъий сув ҳавзалари яратилди (1820—30), гимнастика заллари (1850) қад. шаклда такроран услублаштирилди. 1896 й.дан Олимпиада ўйинларининг тикланиши Си. қурилишининг кўпайишига имконият яратди. 20-а.га келиб Си. ҳар бир давлатнинг ўз миллий меъморлик анъаналари асосида янги замонавий меъморий услублар билан бойитилди. Булар Рим (1960), Токио (1964), Мюнхен (1972), Москва (1980), Сеул (1988), Атланта (1996), Сидней (2000) ва б. Олимпиада мажмуалари ўзига хос лойиҳалаштирилган: Япония (Токио)даги йирик Олимпиада иншооти Иойоги стадиони (1964, меъмори К. Тангэ, муҳандиси И. Цубон) замонавий япон меъморлигининг энг яхши асарларидан бири ҳисобланади. Бинода осма конструкциялараан фойдаланиш юқори тежамкорликка эга бўлиб, янги пластикани вужудга келишига имконият яратди. Замонавий Си. 50 га яқин спорт турларига хизмат қилади. Асосий қурилишлар машқ ва мусобақа ўтказиладиган майдон, зал ва ёрдамчи хоналардан иборат (гардероб, душ, судьялар хонаси, спорт жиҳозлари сақланадиган хона ва б.). Си. мажмуасига муҳандислик қурилмалари (электр, сув, канализация, вентиляция) дан техник фойдаланиш, томошабинлар учун қурилма иншоотлари (трибуна, фойе, буфет, санузел ва б.) киради. Шунингдек, Си. очиқ ва ёпиқ (машғулотлар талабига кўра), бир ёки бир неча спорт турларига мулжалланган (мас, гимнастика ва б. спорт ўйинлари учун универсал заллар), шунингдек, умумий ҳудудда жойлашган спортнинг ҳар хил турлари учун ихтисослашган спорт мажмуалари сифатида қурилади (мас, очиқ майдонли Си.; футбол, енгил атлетика, чанғи спорти, трамплин, велотрек ва б., усти ёпиқ майдонли Си.; бадиий гимнастика, сув ҳавзаси, корт, конькида югуриш спорти ва б.). Замонавий Си дан йил бўйи фойдаланиш мақсадида бир шаклдан иккинчи шаклга (езда очиқ, қишда ёпиқ) айлантириладиган маҳобатли иншоотлар бунёд этила бошланди [Япониядаги Халқаро Иокогама стадиони (1997, 72 370 ўриндиқли), СенДенидаги «Стат де Франс» стадиони (1999, 80 000 ўриндиқли, унда енгил атлетика ва регби ўйинлари ўтказилади. Ўриндикларини махсус муҳандислик қурилмалари ёрдамида кўпайтириш ёки қисқартириш мумкин), Сиднейдаги «Австралия» стадиони (1999, 80 000 ўриндиқли, майд.1 16 га, томи 30 000 кв м, лойиҳаси Австралия миллий шляпаси шаклида ишланган), Сеулдаги «Сянгам» стадиони (2001, 64 677 ўриндиқли, трибуна тепаси елканли маҳаллий балиқчилар қайиғи шаклида қурилган), Шим.Ғарбий Лондондаги «Янги Уэмбли» стадиони (қурилиши 2003 й. и бошланган, 90 000 ўриндиқли, меъмори Норман Форест компьютер технологияси ёрдамида томини ёзда очиқ, қишда ёпиқ қилиб силжийдиган шаклда лойиҳаллаштирган) ва б.].
Ўзбекистонда 60—80й.ларда С.и. лойиҳалари Давлат буюртмаси асосида лойиҳалаш интлари томонидан бажарилган [Тошкентдаги Митрофанов номидаги (1963), Навоийдаги «Дельфин» (1965) сув ҳавзалари, Пахтакор стадиони ва б.]. Мустақилликдан кейин жисмоний тарбия ва спортга, С. и. қурилишига алоҳида эътибор берилмоқда. Стадионлар, спорт заллари, спорт майдонлари қуриш жадал олиб борилмоқда. Бунёд этилаётган Си. юқори савиядаги халқаро мусобақалар ўтказиш имконини бермоқда (Юнусобод теннис корта ва сув хавзаси, 1996; Фарғонадаги «Тошлоқ» марказий ўйингоҳи, 1996; «Жар» спорт мажмуаси, 1998; «Қарши» теннис корти, 1998; Термиз кураш мажмуаси; 1999; Бухородаги «Хумо» (1999) ва «Бухоро» спорт мажмуалари, 2002; Намангандаги «Ёшлар» спорт мажмуаси, 2003; Андижондаги «Олимпия захиралари» спорт коллежмажмуаси, 2003; Термиз ш.даги «Дельфин» сузиш мажмуаси 2003 ва б.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.