Ssifomeduzalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 812-b. — ziyouz.com
Ssifomeduzalar (Scyphozoa) böşliqiçlilar tipiga mansub hayvonlar sinfi. Tanasi birmunça tiniq şişasimon dildiroq moddadan iborat. Şakli soyabonga öxşaş, erkin, yakka yaşaydi. Oğiz teşigi soyabonining ostki tomoni markazida joylaşgan. Oşqozoni çala tösiqlar yordamida törtta kameraga bölingan. Oğiz teşigi atrofida va soyaboni çetida juda kup paypaslagiçlari bor. Meduza qavariq tomoni bilan oldinga suzadi. S. yirtqiç, qar xil plankton organizmlar bilan oziqlanadi. Köpçilik turlari ayrim jinsli. Hayot siklida jinsiy meduza va jinssiz polip davri gallanib turadi. Jinsiy bezlar oşqozon kameralari devorida joylaşgan. Yetilgan tuxumlar va spermatozoidlar ogiz teşigi orqali suvga çiqadi. Tuxum hujayralari suvda urustanadi. Uruglangan tuxumdan erkin suzuvçi kiprikli planula liçinka çiqadi. Liçinka substratga yopişib, mayda polip ssifistomni hosil qiladi. Ssifistom köndalang kurtaklanib efiralarga, efiralar esa yoş meduzalarga aylanadi. S. ning hayoti, asosan, meduza davrida ötadi. Polip davri juda kiska. S. meduzasi yirik (soyabonining diametri 1 sm dan 2 m gaça), poliplari mayda (balandligi 1—3 mm). 200 ga yaqin turi 5 ta turkum (koronatalar, diskomeduzalar, kubomeduzalar, stavromeduzalar, ildizoğiz meduzalar)ga bölinadi. Deyarli barça dengizlarda aureliya meduzasi, ya'ni dengiz likopçasi uçraydi. Ayrim S. (mas, iddizoğiz meduza, xrizopsalmus, qutb meduzasi) paypaslagiçlarida joylaşgan otuvçi hujayralari suyuqligi zaharli bölib, «kuydiriş» xususiyatiga ega. Avstraliya qirğoqlari yaqinida uçraydigan xrizopsalmus meduzasi odam uçun ayniqsa xavfli.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЦИФОМЕДУЗАЛАР (Scyphozoa) бўшлиқичлилар типига мансуб ҳайвонлар синфи. Танаси бирмунча тиниқ шишасимон дилдироқ моддадан иборат. Шакли соябонга ўхшаш, эркин, якка яшайди. Оғиз тешиги соябонининг остки томони марказида жойлашган. Ошқозони чала тўсиқлар ёрдамида тўртта камерага бўлинган. Оғиз тешиги атрофида ва соябони четида жуда куп пайпаслагичлари бор. Медуза қавариқ томони билан олдинга сузади. С. йиртқич, қар хил планктон организмлар билан озиқланади. Кўпчилик турлари айрим жинсли. Ҳаёт циклида жинсий медуза ва жинссиз полип даври галланиб туради. Жинсий безлар ошқозон камералари деворида жойлашган. Етилган тухумлар ва сперматозоидлар огиз тешиги орқали сувга чиқади. Тухум ҳужайралари сувда урустанади. Уругланган тухумдан эркин сузувчи киприкли планула личинка чиқади. Личинка субстратга ёпишиб, майда полип сцифистомни ҳосил қилади. Сцифистом кўндаланг куртакланиб эфираларга, эфиралар эса ёш медузаларга айланади. С. нинг ҳаёти, асосан, медуза даврида ўтади. Полип даври жуда киска. С. медузаси йирик (соябонининг диаметри 1 см дан 2 м гача), полиплари майда (баландлиги 1—3 мм). 200 га яқин тури 5 та туркум (коронаталар, дискомедузалар, кубомедузалар, ставромедузалар, илдизоғиз медузалар)га бўлинади. Деярли барча денгизларда аурелия медузаси, яъни денгиз ликопчаси учрайди. Айрим С. (мас, иддизоғиз медуза, хризопсалмус, қутб медузаси) пайпаслагичларида жойлашган отувчи ҳужайралари суюқлиги заҳарли бўлиб, «куйдириш» хусусиятига эга. Австралия қирғоқлари яқинида учрайдиган хризопсалмус медузаси одам учун айниқса хавфли.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.