Statistik fizika
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 594–595-b. — ziyouz.com
Statistik fizika - nazariy fizika bölimi. Juda kup mikdordagi bir xil zarralar (molekula, atom, elektron va b.)dan taşkil topgan makroskopik jismlar, ya'ni tizimlar xossalarini alohida zarralar xossalari va ularning özaro ta'sirlariga asoslanib örganadi. Agar tizim soni çeklangan molekulalardan taşkil topgan bölsa, klassik mexanika qonuniyatlaridan foydalanib tizimdagi fizik hodisalarni örganiş mumkin. Buning uçun molekulalarning boşlanğiç vaqtda fazodagi örni, tezligi va ular orasidagi özaro ta'sir kuçlarining xarakteri ma'lum bölsa, har bir molekula uçun harakat tenglamasini tuziş, keyingi istalgan vaqtda hamma molekulalarning fazodagi urinlarini, tezliklarini aniklaş mumkin. Bu ma'lumotlar, öz navbatida, turli fizik kattaliklarni, mas, molekulalarning idiş devoriga körsatayotgan bosimini va b. fizik kattaliklarni hisoblaşga imkon beradi. Mas, tra 0° va bosim 1 atm bölgan şaroitda, 1 sm3 hajmdagi gaz molekulalarining soni taxm. 2,7Yu19 dona böladi. Bunday köp sonli molekulalarning harakat tenglamalarini yeçiş, molekulalarning biror vaqtda fazodagi örni va tezliklarini aniklaş mumkin emas. Ikkinçi tomondan kup sonli zarralardan taşkil topgan tizimda aloxida zarralarga xos bölmagan yangi xususiyatlar yuzaga keladi. Mas, muayyan muvozanatda turgan gazning fizik xossalari har bir molekulaning boşlanğiç vaqtdagi holati, tezligi, yönalişi va b.ga boğliq bölmay qoladi.
S. f.da tizimni taşkil etuvçi kup mikdordagi zarralar xususiyatlarini ularning dinamik nuktai nazardan xarakterlovçi fizik kattaliklar qiymatlari böyiça taqsimot qonunlarini örganib, bu qonunlar asosida hisoblangan örtaça fizik kattaliklar yerdamida tizim xususiyatlari aniklanadi.
Tizimni taşkil etgan zarralar klassik mexanika yoki kvant mexanika asosida tavsiflanişiga qarab, S. f.ni klassik statistika yoki kvant statistika deyiladi. Kvant statistika umumiyroq va aniqroq bölib, klassik statistika uning xususiy holidir. Ammo hoz. zamonda juda köp masalalarni hal qilişda klassik statistika yetarlidir.
S.f. 2 bölim: muvozanat S.f. va nomuvozanat S.f.dan iborat. Nomuvozanat jarayonlar S.f.si muvozanati buzilgan tizimlardagi jarayonlarning borişini ifodalovçi tenglamalarni molekulyar tuziliş nuqtai nazaridan keltirib çiqariş, kinetik koeffitsiyentlar (issiqlik ötkazuvçanlik, diffuziya, yopişkrkdik)ni molekulyar xarakteristikalar orqali ifodasini aniklaş va nomuvozanat termodinamikani asoslaş kabi masalalar bilan şuğullanadi. Muvozanatli jarayonlar S.f.si muvozanatsiz jarayonlar S.f.sining xususiy xoli bölib, termodinamik muvozanatdagi tizim xossalarini, ular orasidagi boğlanişlarni, şuningdek, termodinamikaning asoslaş masalalarini örganadi.
S.f. ning rivojlanişi, asosan, 19-a.ning örtalaridan boşlangan. Unga J.Maksvell, R.Klauzius, L.Bolsman, 20-a.da esa nemis fizigi P.Drude, G.Lorents, J.U. Gibbs, polyak fizigi M.Smoluxovskiy, A.Eynşteyn, Ş.Boze, E.Fermi, P.Dirak va b. S.f.ning rivojlanişiga hissa qöşişgan.
Ad.: Anselm A.I., Osnovö statistiçeskoy fiziki i termodinamiki, M, 1973; Vasilyev A.M., Vvedeniye v statistiçeskuyu fiziku, M., 1980.
Abror Nö'monxöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТАТИСТИК ФИЗИКА - назарий физика бўлими. Жуда куп микдордаги бир хил зарралар (молекула, атом, электрон ва б.)дан ташкил топган макроскопик жисмлар, яъни тизимлар хоссаларини алоҳида зарралар хоссалари ва уларнинг ўзаро таъсирларига асосланиб ўрганади. Агар тизим сони чекланган молекулалардан ташкил топган бўлса, классик механика қонуниятларидан фойдаланиб тизимдаги физик ҳодисаларни ўрганиш мумкин. Бунинг учун молекулаларнинг бошланғич вақтда фазодаги ўрни, тезлиги ва улар орасидаги ўзаро таъсир кучларининг характери маълум бўлса, ҳар бир молекула учун ҳаракат тенгламасини тузиш, кейинги исталган вақтда ҳамма молекулаларнинг фазодаги уринларини, тезликларини аниклаш мумкин. Бу маълумотлар, ўз навбатида, турли физик катталикларни, мас, молекулаларнинг идиш деворига кўрсатаётган босимини ва б. физик катталикларни ҳисоблашга имкон беради. Мас, тра 0° ва босим 1 атм бўлган шароитда, 1 см3 ҳажмдаги газ молекулаларининг сони тахм. 2,7Ю19 дона бўлади. Бундай кўп сонли молекулаларнинг ҳаракат тенгламаларини ечиш, молекулаларнинг бирор вақтда фазодаги ўрни ва тезликларини аниклаш мумкин эмас. Иккинчи томондан куп сонли зарралардан ташкил топган тизимда алохида зарраларга хос бўлмаган янги хусусиятлар юзага келади. Мас, муайян мувозанатда турган газнинг физик хоссалари ҳар бир молекуланинг бошланғич вақтдаги ҳолати, тезлиги, йўналиши ва б.га боғлиқ бўлмай қолади.
С. ф.да тизимни ташкил этувчи куп микдордаги зарралар хусусиятларини уларнинг динамик нуктаи назардан характерловчи физик катталиклар қийматлари бўйича тақсимот қонунларини ўрганиб, бу қонунлар асосида ҳисобланган ўртача физик катталиклар ердамида тизим хусусиятлари аникланади.
Тизимни ташкил этган зарралар классик механика ёки квант механика асосида тавсифланишига қараб, С. ф.ни классик статистика ёки квант статистика дейилади. Квант статистика умумийроқ ва аниқроқ бўлиб, классик статистика унинг хусусий ҳолидир. Аммо ҳоз. замонда жуда кўп масалаларни ҳал қилишда классик статистика етарлидир.
С.ф. 2 бўлим: мувозанат С.ф. ва номувозанат С.ф.дан иборат. Номувозанат жараёнлар С.ф.си мувозанати бузилган тизимлардаги жараёнларнинг боришини ифодаловчи тенгламаларни молекуляр тузилиш нуқтаи назаридан келтириб чиқариш, кинетик коэффициентлар (иссиқлик ўтказувчанлик, диффузия, ёпишкркдик)ни молекуляр характеристикалар орқали ифодасини аниклаш ва номувозанат термодинамикани асослаш каби масалалар билан шуғулланади. Мувозанатли жараёнлар С.ф.си мувозанатсиз жараёнлар С.ф.сининг хусусий холи бўлиб, термодинамик мувозанатдаги тизим хоссаларини, улар орасидаги боғланишларни, шунингдек, термодинамиканинг асослаш масалаларини ўрганади.
С.ф. нинг ривожланиши, асосан, 19-а.нинг ўрталаридан бошланган. Унга Ж.Максвелл, Р.Клаузиус, Л.Больцман, 20-а.да эса немис физиги П.Друде, Г.Лорентц, Ж.У. Гиббс, поляк физиги М.Смолуховский, А.Эйнштейн, Ш.Бозе, Э.Ферми, П.Дирак ва б. С.ф.нинг ривожланишига ҳисса қўшишган.
Ад.: Ансельм А.И., Основў статистической физики и термодинамики, М, 1973; Васильев A.M., Введение в статистическую физику, М., 1980.
Аброр Нўъмонхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.