Stavropol ölkasi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 585–586-b. — ziyouz.com

Stavropol ölkasi - RF tarkibidagi ölka. 1924 y. 13 fev.da taşkil etilgan [Jan.şarqiy viloyat (ölka); 1924—1937 y.larda Şim. Kavkaz ölkasi; 1937—1943 y.larda Orjonikidze ölkasi]. Mayd. 66,5 ming km2. Aholisi 2730,5 ming kişi (2002), asosan, ruslar (84%), şuningdek, arman, koraçay, çerkas, abaza, nöğay, osetin, kabardin, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Markazi — Stavropol ş. Şahar aholisi 54%. Boşqa yirik şaharlari: Pyatigorsk, Nevinnomisk, Kislovodsk. S.ö. tarkibida 26 ma'muriy tuman, 18 şahar, 7 şaharça bor. S.ö.ga Kavkaz oldining markaziy qismi, Kaspiyböyi payettekisligining ğarbiy qismi va Katta Kavkazning şim. yon bağirlari kiradi. Ğarbida Kuban daryosining keng terrasalari yoyilgan. Tekislik hududining katta qismini platosimon Stavropol qirlari egallagan. Asosiy daryolari: Kuban (yuqori oqimi) va irmoqlari (Teberda, Kiçik va Katta Zelençuk), Kuma, Kalaus, Yegorlik. Bir neça köl bor. Tabiiy gaz konlari mavjud. Şarqiy qismida neft, toğlarda mis va qörğoşinrux, polimetall konlari, toşkömir, barit, ötga çidamli gil, dolomit, marmar, şifobaxş balçiq, turli xil mineral va termal buloklar mavjud. Tekislik qismining iqlimi kontinental daşt iqlimi. Yanv.ning örtaça t-rasi —3,4°, —4,9° (toğlarda — 10°, —20° gaça pasayadi), iyulniki 22°— 25°. Yillik yoğin 300— 600 mm, vegetatsiya davri 207—220 kun. Tuproklari, asosan, qoratuproq va kaştan tuproqlar. Örmonlar, köpinça, togli joylarda. Keng bargli, balandrokda igna bargli örmonlar, undan yuqorida subalp ötlokdari bor. Yovvoyi hayvonlardan, daşt yerlarda kemiruvçilar, tipratikan, tulki, böri, latça, sayğoq, Kuma daryosi böyidagi qamişzorlarda yovvoyi muşuk, qobon, Maniç vodiysidagi köl va botqoqliklarda suv parrandalari, toğlarda buğu, yelik, qönğir ayiq, silovsin, oltoy tiyini yaşaydi. Har xil quş köp. Toğ eçkisi, tur uçraydi. Toğli qismida Teberda qörikxonasi joylaşgan. S.ö.ga Kavkaz qöriqxonasining bir qismi ham kiradi.

Sanoatning asosiy tarmoqlari: oziqovqat (göşt, un, yoğ, mevasabzavot konserva va b.), yengil (töqimaçilik — Nevinnomisk jun k-ti, poyabzal), maşinasozlik va metallni qayta işlaş (stanoklar, asboblar, pölat armatura, çorvaçilik va aralaş yem işlab çiqariş. uçun maşinalar; «Kinotexnika» korxonasi, sovitkiç asboblari, avtokranlar, «KamAZavtopritsep», elektr ölçaş asboblari, elektr texnikasi buyumlari, yarimötkazgiç texnikasi va b.), kimyo va neft kimyosi (mineral öğitlar, «Nevinnomiskazot», sintetik smolalar va plastmassalar, «Stavropolpolimer», texnika uglerodi, uyrözğor kimyosi mahsulotlari) sanoatlari korxonalaridir. Tabiiy gaz, neft, rangli metall rudalari, toşkömir (toğli Femida) qazib olinadi. Nevinnomisk, Stavropol issiklik elektr st-yalari, Kuban GESlari kaskadi bor. Asosiy sanoat markazlari: Stavropol, Nevinnomisk, Pyatigorsk, Neftekumsk, Budyonnovsk, Georgiyevsk, Lermontov.

Su. — yirik qişloq xöjaligi. rayoni. Buğdoy, makkajuxori, kungaboqar, qand lavlagi va b. ekiladi. Mevaçilik, tokçilik rivojlangan. Mayin junli qöyçilik, göştsut çorvaçiligi mavjud. Katta Stavropol, Nevinnomisk va b. kanallar, suğoriş sistemalari bor. Zatereçniy — Grozniy neft quvuri, Stavropol — Ukraina — Moskva — Sankt-Peterburg gaz quvurlari mavjud. T.ylar uz. 944 km. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 7459 km. Mineralniye Vodi va Stavropol xalqaro aeroportlari bor.

Su. Rossiyaning eng yirik kurort r-nlaridan biridir. Ölkada 30 dan ziyod sanatoriy va kurort faoliyat körsatadi. Mavjud 130 dan ziyod mineral buloqning 90 tasidan davolaş maqsadida foydalaniladi. Yessentuki, Jeleznovodsk, Kislovodsk, Pyatigorsk, Kavkaz mineral suvlari kabi kurortlar maşxur. S.ö.da 7 oliy öquv yurti, 8 ilmiy tadqiqot inti, 7 muzey, 4 teatr bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СТАВРОПОЛЬ ЎЛКАСИ - РФ таркибидаги ўлка. 1924 й. 13 фев.да ташкил этилган [Жан.шарқий вилоят (ўлка); 1924—1937 й.ларда Шим. Кавказ ўлкаси; 1937—1943 й.ларда Оржоникидзе ўлкаси]. Майд. 66,5 минг км2. Аҳолиси 2730,5 минг киши (2002), асосан, руслар (84%), шунингдек, арман, корачай, черкас, абаза, нўғай, осетин, кабардин, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Маркази — Ставрополь ш. Шаҳар аҳолиси 54%. Бошқа йирик шаҳарлари: Пятигорск, Невинномиск, Кисловодск. С.ў. таркибида 26 маъмурий туман, 18 шаҳар, 7 шаҳарча бор. С.ў.га Кавказ олдининг марказий қисми, Каспийбўйи паеттекислигининг ғарбий қисми ва Катта Кавказнинг шим. ён бағирлари киради. Ғарбида Кубань дарёсининг кенг террасалари ёйилган. Текислик ҳудудининг катта қисмини платосимон Ставрополь қирлари эгаллаган. Асосий дарёлари: Кубань (юқори оқими) ва ирмоқлари (Теберда, Кичик ва Катта Зеленчук), Кума, Калаус, Егорлик. Бир неча кўл бор. Табиий газ конлари мавжуд. Шарқий қисмида нефть, тоғларда мис ва қўрғошинрух, полиметалл конлари, тошкўмир, барит, ўтга чидамли гил, доломит, мармар, шифобахш балчиқ, турли хил минерал ва термал булоклар мавжуд. Текислик қисмининг иқлими континентал дашт иқлими. Янв.нинг ўртача т-раси —3,4°, —4,9° (тоғларда — 10°, —20° гача пасаяди), июлники 22°— 25°. Йиллик ёғин 300— 600 мм, вегетация даври 207—220 кун. Тупроклари, асосан, қоратупроқ ва каштан тупроқлар. Ўрмонлар, кўпинча, тогли жойларда. Кенг баргли, баландрокда игна баргли ўрмонлар, ундан юқорида субальп ўтлокдари бор. Ёввойи ҳайвонлардан, дашт ерларда кемирувчилар, типратикан, тулки, бўри, латча, сайғоқ, Кума дарёси бўйидаги қамишзорларда ёввойи мушук, қобон, Манич водийсидаги кўл ва ботқоқликларда сув паррандалари, тоғларда буғу, елик, қўнғир айиқ, силовсин, олтой тийини яшайди. Ҳар хил қуш кўп. Тоғ эчкиси, тур учрайди. Тоғли қисмида Теберда қўрикхонаси жойлашган. С.ў.га Кавказ қўриқхонасининг бир қисми ҳам киради.

Саноатнинг асосий тармоқлари: озиқовқат (гўшт, ун, ёғ, мевасабзавот консерва ва б.), енгил (тўқимачилик — Невинномиск жун к-ти, пойабзал), машинасозлик ва металлни қайта ишлаш (станоклар, асбоблар, пўлат арматура, чорвачилик ва аралаш ем ишлаб чиқариш. учун машиналар; «Кинотехника» корхонаси, совиткич асбоблари, автокранлар, «КамАЗавтоприцеп», электр ўлчаш асбоблари, электр техникаси буюмлари, яримўтказгич техникаси ва б.), кимё ва нефть кимёси (минерал ўғитлар, «Невинномисказот», синтетик смолалар ва пластмассалар, «Ставропольполимер», техника углероди, уйрўзғор кимёси маҳсулотлари) саноатлари корхоналаридир. Табиий газ, нефть, рангли металл рудалари, тошкўмир (тоғли Фемида) қазиб олинади. Невинномиск, Ставрополь иссиклик электр ст-ялари, Кубань ГЭСлари каскади бор. Асосий саноат марказлари: Ставрополь, Невинномиск, Пятигорск, Нефтекумск, Будённовск, Георгиевск, Лермонтов.

Су. — йирик қишлоқ хўжалиги. райони. Буғдой, маккажухори, кунгабоқар, қанд лавлаги ва б. экилади. Мевачилик, токчилик ривожланган. Майин жунли қўйчилик, гўштсут чорвачилиги мавжуд. Катта Ставрополь, Невинномиск ва б. каналлар, суғориш системалари бор. Затеречний — Грозний нефть қувури, Ставрополь — Украина — Москва — Санкт-Петербург газ қувурлари мавжуд. Т.йлар уз. 944 км. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 7459 км. Минеральние Води ва Ставрополь халқаро аэропортлари бор.

Су. Россиянинг энг йирик курорт р-нларидан биридир. Ўлкада 30 дан зиёд санаторий ва курорт фаолият кўрсатади. Мавжуд 130 дан зиёд минерал булоқнинг 90 тасидан даволаш мақсадида фойдаланилади. Ессентуки, Железноводск, Кисловодск, Пятигорск, Кавказ минерал сувлари каби курортлар машхур. С.ў.да 7 олий ўқув юрти, 8 илмий тадқиқот инти, 7 музей, 4 театр бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.