Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Stendal

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 601–602-b. — ziyouz.com

    Stendal (Stendhal) (taxallusi; asl ism-şarifi Anri Mari Beyl) (1783.23.1, Grenobl 1842.23.3, Parij) — fransuz yozuvçisi. Advokat oilasida tugilgan. 1799 y.da harbiy vazirlik xizmatiga kirgan, Napoleon I armiyasida xizmatda bölgan (1806—14). Söng Italiyaga kelib, J. Bayron bilan tanişgan. Italyan romantiklarining «Conciliatore» («Yaraştiruvçi») jurnali bilan hamkorlik qilgan. 1815 y.dan boşlab S.ning dastlabki asarlari e'lon qilina boşlagan. Bu asarlardagi respublikaçilik ruhi va çerkov şa'niga aytilgan nomunosib sözlar Avstriya politsiyasida S.ga nisbatan şubha uyğotadi. Hayoti xavf ostida qolgan S. 1821 y.da Parijga qaytib, maqolalar yozadi, romantizm haqidagi munozaralarga kirişadi va publitsistik risolalar e'lon qiladi. 1830 y. Iyul inqilobidan keyin S. dastlab Triyestda, söngra Rim yaqinidagi bir şaharçada fransuz konsuli lavozimida xizmat qiladi. S. Hayotining bu şaharçadagi sönggi 10 yili qizğin ijod bilan keçadi. S. ijodi 18—19-a.larning tutaş nuq,tasida boşlanganiga qaramay, u imperiya qalokatga uçragunga qadar xavaskor yozuvçi darajasidan yuqori kötarilmadi. 1814 y.dan Tiklaniş (Restavratsiya)ning söngiga qadar bölgan davrda S.ning ijtimoiyfalsafiy va adabiyestetik qaraşlari uzilkesil şakllandi. U şu davrda «Gaydn, Motsart va Metastazio hayoti» (1817), «Italiyadagi rang-tasvir tarixi», «Rim, Neapol va Florensiya» (1817), «Muhabbat töğrisida» (1822), «Rossini hayoti» (1824), «Rasin va Şekspir» (1823—25), «Rim böylab sayr» (1829) singari publitsistik, falsafiypsixologik, şuningdek, san'at haqidagi asarlari va yöl xotiralarini e'lon qildi. U qariyb 30 y. davom etgan tayyorgarlikdan keyin yirik badiiy asarlar yozişga kirişib, «Armans» (3 j.li, 1927), «Kizil va kora» (1831), «Parma ibodatxonasi» (1939) romanlari, «Vanina Vanini» (1829) xikoyasi, «Vittoriya Akkoramboni», «Çençi» (1837), «Gersoginya Palliano» (1838) va «Kastrolik abbatisa» (1839) singari yöl xotiralarini yaratdi. Bundan taşkari, S. şu davrda «Xudbinning xotiralari» (1832) va «Anri Bryular hayoti» (1835) avtobiografik kissalari, «Lyusyen Leven» (1834—36), «Lamyel» (1839—42) romanlari, «Minna Vangel» (1829—36) qissasi va b. asarlarini yezdi.

    Tanqidiy realizmning şaxsga tarixiylik prinsipi asosida yondaşiş, voqealar va xarakterlarning haqqoniyligiga erişiş, xulqatvorlarni sinçkovlik bilan örganiş, ongşuur harakatini taxlil etiş haqidagi talablari S. realizmining asosini taşkil etadi. S. «Armans» romanida şu prinsiplarga amal qilişga uringan bölsada, bu prinsiplar yozuvçining şoh asari — «Kizil va kora» romanida özining mukammal ifodasini topgan.

    «Kizil va kora» romani S. ning yuksak mahorati bilan 19-a.ning taeutiliy xronikasi darajasiga kötarildi. Asarda «salon hayotidan körinişlar»gina emas, balki Tiklaniş davridagi qariyb butun Fransiyaning hayoti öz aksini topgan. S. Jyulyen Sorel obrazini yaratiş orqali fransuz jamiyatining ijtimoiy tabiatini va bu jamiyatda keçgan kuraşni katta badiiy kuç bilan körsatgan. S.ning tugallanmay qolgan «Lyusyen Leven» romanida esa Iyul monarxiyasining dastlabki yillaridagi siyosiy-ijtimoiy va xususiy hayotning keng manzarasi tasvirlangan. S. ijodi fransuz adabiyotining keyingi taraqqiyotiga katta ta'sir körsatdi va jağon miqyosida şuhrat qozondi. S.ning tasvirlaş maxrrati, jamiyat hayotini badiiy taxlil kiliş san'ati romandan romanga ösib boradi. S. adabiyotşunoslik, san'at tarixi, falsafa va psixologiya masalalariga oid asarlar ham yaratgan. Uning asosiy asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.

    As: Sobraniye soçineniy, 1 — 15 tt., M., 1959; Qizil va qora, T., 1986; Parma ibodatxonasi, T., 1990.

    Ad.: Suleymanova F. K., «Lyusyen Leven» Stendalya, T., 1962; Re i zo v B. G., Stendal. Filosofiya istorii. Politika. Estetika, L., 1974.

    Naim Karimov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СТЕНДАЛЬ (Stendhal) (тахаллуси; асл исм-шарифи Анри Мари Бейль) (1783.23.1, Гренобль 1842.23.3, Париж) — француз ёзувчиси. Адвокат оиласида тугилган. 1799 й.да ҳарбий вазирлик хизматига кирган, Наполеон I армиясида хизматда бўлган (1806—14). Сўнг Италияга келиб, Ж. Байрон билан танишган. Итальян романтикларининг «Conciliatore» («Яраштирувчи») журнали билан ҳамкорлик қилган. 1815 й.дан бошлаб С.нинг дастлабки асарлари эълон қилина бошлаган. Бу асарлардаги республикачилик руҳи ва черков шаънига айтилган номуносиб сўзлар Австрия полициясида С.га нисбатан шубҳа уйғотади. Ҳаёти хавф остида қолган С. 1821 й.да Парижга қайтиб, мақолалар ёзади, романтизм ҳақидаги мунозараларга киришади ва публицистик рисолалар эълон қилади. 1830 й. Июль инқилобидан кейин С. дастлаб Триестда, сўнгра Рим яқинидаги бир шаҳарчада француз консули лавозимида хизмат қилади. С. Ҳаётининг бу шаҳарчадаги сўнгги 10 йили қизғин ижод билан кечади. С. ижоди 18—19-а.ларнинг туташ нуқ,тасида бошланганига қарамай, у империя қалокатга учрагунга қадар хаваскор ёзувчи даражасидан юқори кўтарилмади. 1814 й.дан Тикланиш (Реставрация)нинг сўнгига қадар бўлган даврда С.нинг ижтимоийфалсафий ва адабийэстетик қарашлари узилкесил шаклланди. У шу даврда «Гайдн, Моцарт ва Метастазио ҳаёти» (1817), «Италиядаги ранг-тасвир тарихи», «Рим, Неаполь ва Флоренция» (1817), «Муҳаббат тўғрисида» (1822), «Россини ҳаёти» (1824), «Расин ва Шекспир» (1823—25), «Рим бўйлаб сайр» (1829) сингари публицистик, фалсафийпсихологик, шунингдек, санъат ҳақидаги асарлари ва йўл хотираларини эълон қилди. У қарийб 30 й. давом этган тайёргарликдан кейин йирик бадиий асарлар ёзишга киришиб, «Арманс» (3 ж.ли, 1927), «Кизил ва кора» (1831), «Парма ибодатхонаси» (1939) романлари, «Ванина Ванини» (1829) хикояси, «Виттория Аккорамбони», «Ченчи» (1837), «Герцогиня Паллиано» (1838) ва «Кастролик аббатиса» (1839) сингари йўл хотираларини яратди. Бундан ташкари, С. шу даврда «Худбиннинг хотиралари» (1832) ва «Анри Брюлар ҳаёти» (1835) автобиографик киссалари, «Люсьен Левен» (1834—36), «Ламьель» (1839—42) романлари, «Минна Вангель» (1829—36) қиссаси ва б. асарларини езди.

    Танқидий реализмнинг шахсга тарихийлик принципи асосида ёндашиш, воқеалар ва характерларнинг ҳаққонийлигига эришиш, хулқатворларни синчковлик билан ўрганиш, онгшуур ҳаракатини тахлил этиш ҳақидаги талаблари С. реализмининг асосини ташкил этади. С. «Арманс» романида шу принципларга амал қилишга уринган бўлсада, бу принциплар ёзувчининг шоҳ асари — «Кизил ва кора» романида ўзининг мукаммал ифодасини топган.

    «Кизил ва кора» романи С. нинг юксак маҳорати билан 19-а.нинг таэутилий хроникаси даражасига кўтарилди. Асарда «салон ҳаётидан кўринишлар»гина эмас, балки Тикланиш давридаги қарийб бутун Франциянинг ҳаёти ўз аксини топган. С. Жюльен Сорель образини яратиш орқали француз жамиятининг ижтимоий табиатини ва бу жамиятда кечган курашни катта бадиий куч билан кўрсатган. С.нинг тугалланмай қолган «Люсьен Левен» романида эса Июль монархиясининг дастлабки йилларидаги сиёсий-ижтимоий ва хусусий ҳаётнинг кенг манзараси тасвирланган. С. ижоди француз адабиётининг кейинги тараққиётига катта таъсир кўрсатди ва жағон миқёсида шуҳрат қозонди. С.нинг тасвирлаш махррати, жамият ҳаётини бадиий тахлил килиш санъати романдан романга ўсиб боради. С. адабиётшунослик, санъат тарихи, фалсафа ва психология масалаларига оид асарлар ҳам яратган. Унинг асосий асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.

    Ас: Собрание сочинений, 1 — 15 тт., М., 1959; Қизил ва қора, Т., 1986; Парма ибодатхонаси, Т., 1990.

    Ад.: Сулейманова Ф. К., «Люсьен Левен» Стендаля, Т., 1962; Ре и зо в Б. Г., Стендаль. Философия истории. Политика. Эстетика, Л., 1974.

    Наим Каримов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.