Stereokimyo
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 605–606-b. — ziyouz.com
Stereokimyo (stereo ... va kimyo) — kimyoning molekuladagi atom yoki atomlar guruhi (radikallar)ning fazoviy joylaşişini örganadigan sohasi. S. dastlab 19-a. oxirlarida Ya.G. Vant-Goff tadqiqotlari asosida organik kimyoning bölimi sifatida paydo böldi. S. geometrik (yoki sistrans) va optik izomeriyanp örganadi. Geometrik izomeriya, asosan, molekulasi tuzilişida qöşboğ yoki siklik boğlangan atomlari bölgan birikmalarga xosdir. Geometrik izomeriyaga öxşaş aylanma izomeriya aromatik birikmalarda uçraydi. Mas, 2,2'dinitrofenil — 6,6' dikarbon kislota qutbli guruhlarning özaro ta'siri natijasida ular boği öq atrofida aylanişiga tösqinlik qiladi. Şu boisdan bu birikmaning 2 ta fazoviy şakli (I va II şakllar) mavjud.
Organik moddalarda, jumladan, tabiiy birikmalarda (saxaridlar, oqsillar, alkaloidlar) optik izomeriya hodisasi ham keng örinni egallaydi. Izomeriyaning bu turida molekuladagi asimmetrik atomuglerod 4 valent boğining har biri turli örinbosarlar (atom va radikallar) bilan boğlangan böladi. Bunday birikmalar, mas, sut kislota CH3CH(OH) SOON, optik faol, ya'ni yoruğlik nurining qutblaniş tekisligini buriş xususiyatiga ega va şu sababli 2 şaklda (optik antipodlar) mavjud böla oladi.
Optik izomeriyani ba'zan kuzgu izomeriya deb ham ataladi, çunki fazoviy izomerlar göyo predmetning közgudagi aksini eslatadi. Asimmetrik atom sifatida azot, oltingugurt, kremniy, fosfor va b. atomlar bölgan birikmalardagi izomeriya hodisasi xam örganilgan. S. organik kimyodan taşqari anorganik koordinatsiyey birikmalarni ham örganadi, qattiq jismlar nazariyasi va kristallar kimyosiga yondaşib tadqiqotlar ötkazadi. S. polimerlar, dorivor moddalar va b. faol muhim ahamiyatga ega.
Ad.: Potapov . M ., Stereoximiya, M., 1988;Parpiyev N. A., Rahimov H.R., Muftahov A. ., Umumiy kimyoning nazariy asoslari. T., 2004.
Kudrat Axmerov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТЕРЕОКИМЁ (стерео ... ва кимё) — кимёнинг молекуладаги атом ёки атомлар гуруҳи (радикаллар)нинг фазовий жойлашишини ўрганадиган соҳаси. С. дастлаб 19-а. охирларида Я.Г. Вант-Гофф тадқиқотлари асосида органик кимёнинг бўлими сифатида пайдо бўлди. С. геометрик (ёки цистранс) ва оптик изомериянп ўрганади. Геометрик изомерия, асосан, молекуласи тузилишида қўшбоғ ёки циклик боғланган атомлари бўлган бирикмаларга хосдир. Геометрик изомерияга ўхшаш айланма изомерия ароматик бирикмаларда учрайди. Мас, 2,2’динитрофенил — 6,6’ дикарбон кислота қутбли гуруҳларнинг ўзаро таъсири натижасида улар боғи ўқ атрофида айланишига тўсқинлик қилади. Шу боисдан бу бирикманинг 2 та фазовий шакли (I ва II шакллар) мавжуд.
Органик моддаларда, жумладан, табиий бирикмаларда (сахаридлар, оқсиллар, алкалоидлар) оптик изомерия ҳодисаси ҳам кенг ўринни эгаллайди. Изомериянинг бу турида молекуладаги асимметрик атомуглерод 4 валент боғининг ҳар бири турли ўринбосарлар (атом ва радикаллар) билан боғланган бўлади. Бундай бирикмалар, мас, сут кислота СН3СН(ОН) СООН, оптик фаол, яъни ёруғлик нурининг қутбланиш текислигини буриш хусусиятига эга ва шу сабабли 2 шаклда (оптик антиподлар) мавжуд бўла олади.
Оптик изомерияни баъзан кузгу изомерия деб ҳам аталади, чунки фазовий изомерлар гўё предметнинг кўзгудаги аксини эслатади. Асимметрик атом сифатида азот, олтингугурт, кремний, фосфор ва б. атомлар бўлган бирикмалардаги изомерия ҳодисаси хам ўрганилган. С. органик кимёдан ташқари анорганик координацией бирикмаларни ҳам ўрганади, қаттиқ жисмлар назарияси ва кристаллар кимёсига ёндашиб тадқиқотлар ўтказади. С. полимерлар, доривор моддалар ва б. фаол муҳим аҳамиятга эга.
Ад.: Потапов . М ., Стереохимия, М., 1988;Парпиев Н. А., Раҳимов Ҳ.Р., Муфтаҳов А. ., Умумий кимёнинг назарий асослари. Т., 2004.
Кудрат Ахмеров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.