Sterilizatsiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 606–607-b. — ziyouz.com
Sterilizatsiya (lot. sterilis — toza, bepuşt), sterillaş — 1) (tibbiyot va biologiyada) — turli moddalar, xirurgiya asboblari, boglov materiallari, oziqovqat mahsulotlari va b.ni mikroorganizmlardan butunlay tozalaş. Tibbiyotda aseptikaning muhim usullaridan. S. fizik va kimyoviy usullar yordamida amalga oşiriladi. Fizik usullarga termik (issiqlik) va nur bilan S. qiliş kiradi. Kimyoviy S. sovuq S. deb ham yuritiladi, bunda sun'iy materiallar yoki issiqlikka çidamsiz asboblar mikroblarni öddiriş ta'siriga ega bölgan kimyoviy moddalar yordamida S. qilinadi.
Issiq S. suv buği va quruq issiq yordamida amalga oşiriladi. Suv bugi bilan S. qiliş avtoklavlarda 110 dan 140° gaça haroratda 2—4 atm bosim ostida ötkaziladi. Boğlov materiallari, matolar, jarroxlik asboblari, suyuqliklar, suyuq dorilar, rezina buyumlar suv bugi yordamida S. qilinadi.
Quruq issiq S. maxsus quritkiç şkaflarda 160—200° quruq issiq havo yordamida bajariladi. Bu usul şişa, çinni va metall asboblarni S. qilişda qöllanadi. Hyp bilan S. qiliş ionlovçi nurlar yordamida bajariladi. Amaliyotda r va u nurlaridan foydalaniladi, bunda nurlaniş dozasi 25000 greydan kam bölmasligi lozim.
Kimyoviy S.da etilen oksid gazi, spirt, formalin buglaridan foydalaniladi. Optik asboblar, fibrin tolali asboblar, sun'iy materiallar, jarroxlik iplari, maxsus jarroxlik asboblari (skalpellar) kimyoviy usulda S. qilinadi.
2) oziqovqat sanoatida — konservalaş usuli, mikroorganizmlar va ularning sporalarini yöqotiş, şuningdek, uzok, muddat saqlanadigan oziqovqat mahsulotlarida fermentlar ta'sirini töxtatişdan iborat. Issiq va sovuq S. bor. Issik, S. maxsus moslamalar — sterilizatorlar (mas, avtoklavlarda) mahsulotlarni 100— 120° gaça qizdiriş yöli bilan, sovuq S. mahsulotlarga, mas, radioaktiv moddalarning ionlovçi nurlarini ta'sir ettiriş orqali bajariladi. S. konservalar i. ç.da qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТЕРИЛИЗАЦИЯ (лот. sterilis — тоза, бепушт), стериллаш — 1) (тиббиёт ва биологияда) — турли моддалар, хирургия асбоблари, боглов материаллари, озиқовқат маҳсулотлари ва б.ни микроорганизмлардан бутунлай тозалаш. Тиббиётда асептиканинг муҳим усулларидан. С. физик ва кимёвий усуллар ёрдамида амалга оширилади. Физик усулларга термик (иссиқлик) ва нур билан С. қилиш киради. Кимёвий С. совуқ С. деб ҳам юритилади, бунда сунъий материаллар ёки иссиқликка чидамсиз асбоблар микробларни ўддириш таъсирига эга бўлган кимёвий моддалар ёрдамида С. қилинади.
Иссиқ С. сув буғи ва қуруқ иссиқ ёрдамида амалга оширилади. Сув буги билан С. қилиш автоклавларда 110 дан 140° гача ҳароратда 2—4 атм босим остида ўтказилади. Боғлов материаллари, матолар, жаррохлик асбоблари, суюқликлар, суюқ дорилар, резина буюмлар сув буги ёрдамида С. қилинади.
Қуруқ иссиқ С. махсус қуриткич шкафларда 160—200° қуруқ иссиқ ҳаво ёрдамида бажарилади. Бу усул шиша, чинни ва металл асбобларни С. қилишда қўлланади. Hyp билан С. қилиш ионловчи нурлар ёрдамида бажарилади. Амалиётда р ва у нурларидан фойдаланилади, бунда нурланиш дозаси 25000 грейдан кам бўлмаслиги лозим.
Кимёвий С.да этилен оксид гази, спирт, формалин бугларидан фойдаланилади. Оптик асбоблар, фибрин толали асбоблар, сунъий материаллар, жаррохлик иплари, махсус жаррохлик асбоблари (скалпеллар) кимёвий усулда С. қилинади.
2) озиқовқат саноатида — консервалаш усули, микроорганизмлар ва уларнинг спораларини йўқотиш, шунингдек, узок, муддат сақланадиган озиқовқат маҳсулотларида ферментлар таъсирини тўхтатишдан иборат. Иссиқ ва совуқ С. бор. Иссик, С. махсус мосламалар — стерилизаторлар (мас, автоклавларда) маҳсулотларни 100— 120° гача қиздириш йўли билан, совуқ С. маҳсулотларга, мас, радиоактив моддаларнинг ионловчи нурларини таъсир эттириш орқали бажарилади. С. консервалар и. ч.да қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.