Stratosfera
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 622–623-b. — ziyouz.com
Stratosfera (lot. stratum — katlam va yun. sphaira — şar) — troposfera ustida yuqori kengliklarda 8— 10 km, ekvator yaqinida esa 16—18 dan to 50— 55 km balandliklargaça bölgan oraliqda joylaşgan, t-rasi —40° (—80°)dan to 0° gaça ortadigan atmosfera qatlami. S. qatlamining quyi çegarasi — tropopauza geografik kenglik, yil vaqti va siklon faoliyatiga qarab özgaradi. Odatda, tropopauzadan 24—25 km gaça quyi S. va qolgani yukori S.ga ajratiladi. Quyi çegarasida örtaça tra yil vaqti va kenglikka qarab —45° dan —75° gaça, yuqori çegarasida —20° dan Q20° gaça bölib, suv buği mikdori juda oz böladi. Pekin 20—30 km balandlikda ba'zan sadafsimon bulut hosil böladi. U kunduzi deyarli körinmaydi, keçasi quyoş nuri ta'sirida yaltirab körinadi. Sadafsimon bulut, asosan, yaxlagan suv tomçilaridan iborat. Aerologiya va Yerning sun'iy yöldoşlari yordamida S. örganilgan. S.da ham havo almaşinişi bölib, tra va şamol tezligi özgarib turadi. Şamolning maksimal tezligi S.ning yuqori qismida juda katta (yezda 60—80 mĞs; qişda 80—100 mĞs gaça). Asosiy şamol ğarb tomondan esib, 20 km balandlikda yoz vaqtlari öz yönalişini şarqqa tomon özgartiradi. S.dagi doimiy gazlarning uluş miqdori troposferadagi singaridir. Biroq S.da ozon, hatto mutlaq qiymatlarda troposferadagiga Karaganda köp bölib, uning asosiy miqdori 25—35 km balandliklar orasida töplangan. S. ma'lum darajada ozonosferat mos keladi. Ozon qatlami Quyoşdan kelayotgan qisqa tölqinli, ayniqsa, ultrabinafşa nurlarni yutib qoladi, natijada havo t-rasi ortadi. S.dagi ozon qatlami ultrabinafşa nurlarni Yer sirtiga ötkazmaydi, aks holda Yerda hayot bölmas edi.
Tohir Muxtorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТРАТОСФЕРА (лот. stratum — катлам ва юн. sphaira — шар) — тропосфера устида юқори кенгликларда 8— 10 км, экватор яқинида эса 16—18 дан то 50— 55 км баландликларгача бўлган оралиқда жойлашган, т-раси —40° (—80°)дан то 0° гача ортадиган атмосфера қатлами. С. қатламининг қуйи чегараси — тропопауза географик кенглик, йил вақти ва циклон фаолиятига қараб ўзгаради. Одатда, тропопаузадан 24—25 км гача қуйи С. ва қолгани юкори С.га ажратилади. Қуйи чегарасида ўртача тра йил вақти ва кенгликка қараб —45° дан —75° гача, юқори чегарасида —20° дан Қ20° гача бўлиб, сув буғи микдори жуда оз бўлади. Пекин 20—30 км баландликда баъзан садафсимон булут ҳосил бўлади. У кундузи деярли кўринмайди, кечаси қуёш нури таъсирида ялтираб кўринади. Садафсимон булут, асосан, яхлаган сув томчиларидан иборат. Аэрология ва Ернинг сунъий йўлдошлари ёрдамида С. ўрганилган. С.да ҳам ҳаво алмашиниши бўлиб, тра ва шамол тезлиги ўзгариб туради. Шамолнинг максимал тезлиги С.нинг юқори қисмида жуда катта (езда 60—80 мҒс; қишда 80—100 мҒс гача). Асосий шамол ғарб томондан эсиб, 20 км баландликда ёз вақтлари ўз йўналишини шарққа томон ўзгартиради. С.даги доимий газларнинг улуш миқдори тропосферадаги сингаридир. Бироқ С.да озон, ҳатто мутлақ қийматларда тропосферадагига Караганда кўп бўлиб, унинг асосий миқдори 25—35 км баландликлар орасида тўпланган. С. маълум даражада озоносферат мос келади. Озон қатлами Қуёшдан келаётган қисқа тўлқинли, айниқса, ультрабинафша нурларни ютиб қолади, натижада ҳаво т-раси ортади. С.даги озон қатлами ультрабинафша нурларни Ер сиртига ўтказмайди, акс ҳолда Ерда ҳаёт бўлмас эди.
Тоҳир Мухторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.