Stress

Stress (ing. stress — bosim, kuçlaniş, tanglik) odam va hayvonlarda kuçli ta'sirotlar natijasida sodir böladigan öta hayajonlaniş, asabiylik xrlati. Organizmda har xil ta'dirotlarga nisbatan rivojlanadigan nomaxsus neyrogormonal reaksiya. «S.» terminini kanadalik patolog G. Selye ta'riflab, tibbiyotga kiritgan (1936). Olim S holatiga olib keluvçi omilni stressorlar deb, ular ta'sirida organizmda röy beradigan özgarişlarni moslaşiş (adaptatsiya) sindromi deb atadi. Fizik (issiq, sovuq, şikastlaniş va b.) va psixik (qörquv, qattiq tovuş, öta xursandçilik) stressorlar ajratiladi. Organizmda bu omillar ta'sirini yengişga qaratilgan moslaşuvçi biokimyoviy va fiziologik özgarişlar rivojlanadi, bu stressorning kuçi, ta'sir etiş muddati, odam yoki hayvonning fiziologik sistemasi va ruhiy holatiga boğliq. Nerv sistemasi yuqori rivojlangan odam va hayvonlarda, histuyğu köpinça stressor vazifasini ötaydi va u fizik stressor ta'siriga zamin tuğdiradi. Odamda bir xil kuçdagi S. ham xavfli, ham ijobiy bölişi mumkin. Şuning uçun ma'lum bir darajadagi S.larsiz faol hayot keçirib bölmaydi, çunki S.lar bölmasligi bu ölim bilan barobar degan edi G.Selye. Demak, S.lar nafaqat xavfli, balki organizm uçun foydali ham bölişi mumkin (eustress), bu holat organizm imkoniyatlarini işga soladi, salbiy ta'sirotlarga çidamliligini oşiradi (mas, infeksiyalar, qon yöqotiş va b.), ma'lum bir somatik kasalliklar (mas, yara kasalligi, allergiya, yurak kasalliklari va b.) keçişini yengillaştiradi yoki bemorning ulardan form bölişiga yordam beradi. Zararli S.lar (distress) organizm rezistentligini pasaytiradi, köpgina kasalliklarning keçişini oğirlaştiradi. S. ta'sirida kasalliklar paydo bölişida organizmning dastlabki holati katta ahamiyatga ega. Mas, gipertoniya kasalligi bilan oğrigan bemorda S. oğirroq, ya'ni gipertonik krizlar bilan keçadi.

G. Selye, S. natijasida rivojlanadigan kasalliklar yo stressorning kuçli ta'sir etişi, yoki gormonal tizimning «notöğri» reaksiya berişiga boğliq deb hisoblagan. Çunki ayrim hollarda distress unça kuçli bölmagan stressor ta'sirida yuzaga keladi. S.ning organizmga ijobiy yoki salbiy ta'sir etişi organizmning uşbu stressorga nisbatan reaksiyasiga boğliq. S. xrlatini faol özgartirişga qaratilgan çoralar organizm çidamliligini oşiradi va natijada kasallik rivojlanmaydi yoki, aksinça, faol kuraşiş bölmasa, moslaşiş sindromi susayib, oğir holatlarda organizmni nobud bölişigaça olib kelişi ham mumkin. Organizmdagi hamma özgarişlarni nazorat qilişda miyadagi katexolaminlar mikdori katta ahamiyatga ega. Şunday qilib, nerv sistemasi organizmning S.ga reaksiya beriş holatini belgilaydi (q. Neyrogumoral regulyatsiya).

Hoz. «S.» termini juda keng ma'noda tuşuniladi, mas, nerv sistemasi bölmagan quyi hayvonlar, hatto ösimliklarda ham suv mikdori yoki xarorat keskin özgarsa, ularda keçayotgan fiziologik jarayonlar buziladi.

Muhsim Zokirov.