Stronsiy
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 626–627-b. — ziyouz.com
Stronsiy (lot. Strontium), Sr Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element. Işkorşer metallar guruhiga kiradi. Tartib rakami 38, at. m. 87,62. Tabiiy S. 4 ta barqaror izotopdan iborat: 84Sr (0,55%), 86Sr (9,87%), S7Sr (7,02%) va 88Sr (82,56%). S.ning massa sonlari 80 dan 97 gaça bölgan bir neça sun'iy radioaktiv izotoplari, jumladan, uranning parçalanişi natijasida hosil böladigan eng uzok, vaqt mavjud böluvçi maxsulotlardan 90Sr (T1/2q27,7 y.) ham olingan. S.ni 1790 y.da ingliz mineralogi Krouford Şotlandiyaning Stronşian (Strontian) şahri yaqinida topilgan stronsianit minerali tarkibida kaşf qilgan. Metall xrldagi S.ni amalgama körinişida 1908 y.da ingliz kimyogari G.Devi elektroliz yöli bilan gidroksiddan ajratib olgan. S. Yer pöstining massa jiqatdan 4102% ini taşkil qiladi. Uning 30 ga yaqin minerali ma'lum. Ulardan selestin SrSO4 va stronsianit SrCO3 sanoat ahamiyatiga ega.
S. kumuşdek oq va yumşoq metall. Suyuklaniş t-rasi 770°, qaynaş t-rasi 1380°, ziçligi 2,63 g/sm3. S. atom radiusi 0,215 nm; ion radiusi 0,12 nm. Kimyoviy faolligi va xossalariga kura, u kalsiy bilan bariy örtasidagi oraliq xolatni egallaydi. S. havoda tez oksidlanadi, suv bilan şiddatli reaksiyaga kirişadi, köpgina elementlar bilan bevosita birikadi. Birikmalarida 2 valentli. Metall holdagi S.ni SrCl2 ning suyultirilgan eritmasini elektroliz qiliş yöli bilan oliş mumkin. Sanoatda S. selestin va stronsianit konsentratlarini avval boyitiş, yuqori trada (900—950°) kumir iştirokida qaytariş, hosil bölgan SrS ni gidrolizlaş, CO2 yoki HNO3 ta'sir ettirib, SrCO3 yoki Sr(NO3)2 ga aylantiriş va söngra ularni termik parçalaş yöli bilan olinadi. S. mikroorganizmlar, ösimlik va tirik organizmlarning tarkibiy qismidir. Dengiz radiolyariysi (akantariysi) skeleti S. sulfatselestindan iborat. Dengiz suvötining 100 g quruq moddasi tarkibida 26—140 mg, quruqlikdagi ösimlikda 2,6 mg, dengiz hayvonlarida 2—50 mg, qurukĞşkdagi hayvonlarda 1,4 mg, bakteriyalarda 0,27— 30 mg S. böladi. Suyak töqimalarida S. kalsiy bilan birga töplanib uning analogi sifatida moddalar almaşinuvida iştirok etadi. Metall holdagi S. mis, bronza va ba'zi krtişmalar tarkibiga köşiladi, elektr vakuum texnikasida gazlarni yutuvçi vosita sifatida işlatiladi. S.ning radioaktiv izotoplaridan 89Sr telegraf kabellaridagi şikastlarni aniklaşda, '”Sr esa elektr batareyalarida manba sifatida işlatiladi. S. birikmalari zaharli emas, odam organizmiga tuşganda ular kalsiy birikmalariga öxşaş ta'sir etadi, ammo yadro sinovlari paytida atmosferada yiğiladigan 90Sr izotopi insoniyat uçun uta xavflidir. S. bilan işlaganda işqoriy va işqoriyer metallarga oid qöllanma va qoidalarga rioya qiliş lozim.
Stronsiy birikmalari. S. xona t-rasida kislorod bilan birikib oksid, yuqori bosim ostida esa peroksid qosil qiladi. S. oksid, SrO — rangsiz kristallar. Suyuklaniş t-rasi 2430°, ziçligy 4,7 g/sm1. Ohakka öxşaş; suv bilan birikkanda köp miqdorda issiqlik ajratib çikarib S. Gidroksidga aylanadi. S. karbonatni 1100°da termik parçalaş yöli bilan olinadi.
S. gidroksid, Sr(OH)2 — rangsiz kristallar. Suyuqlaniş t-rasi 375°, ziçligi 3,625 g/sm3. Suvda kalsiy gidroksidga nisbatan yaxşi eriydi. Kuçli asosli xossaga ega, suv bilan oktagidrat Sr(OH)28H2O hosil qiladi, suvli eritmasi CO2 ni yutib SrCO3 beradi. Oktagidrat quruq havoda monogidratga, 100° da suvsiz gidroksidga, 400° dan yuqorida SrO ga aylanadi. S. gidroksid kand işlab çiqariş.da patokada krlgan qandni ajratib olişda işlatiladi. Bunda patokaga Sr(OH)2 qöşilganda, Cl2H22On-SrO5H2O tarkibli qiyin eriydigan modda hosil böladi. Bu moddaga SO, ta'sir ettirilsa, SrO S. karbonatga aylanib çökmaga tuşadi, qand esa eritmada qoladi.
Ad.: Kasimova S.S., Milyukov Ye.M., Petrovskiy G.T., Stronsiy v stekle, L., 1978; Kasimova S.S, Biogenniye elementi, T., 1990.
Stalina Qosimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТРОНЦИЙ (лот. Strontium), Sr Менделеев даврий системасининг II гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Ишкоршер металлар гуруҳига киради. Тартиб раками 38, ат. м. 87,62. Табиий С. 4 та барқарор изотопдан иборат: 84Sr (0,55%), 86Sr (9,87%), S7Sr (7,02%) ва 88Sr (82,56%). С.нинг масса сонлари 80 дан 97 гача бўлган бир неча сунъий радиоактив изотоплари, жумладан, ураннинг парчаланиши натижасида ҳосил бўладиган энг узок, вақт мавжуд бўлувчи махсулотлардан 90Sr (T1/2қ27,7 й.) ҳам олинган. С.ни 1790 й.да инглиз минералоги Кроуфорд Шотландиянинг Строншиан (Strontian) шаҳри яқинида топилган стронцианит минерали таркибида кашф қилган. Металл хрлдаги С.ни амальгама кўринишида 1908 й.да инглиз кимёгари Г.Дэви электролиз йўли билан гидроксиддан ажратиб олган. С. Ер пўстининг масса жиқатдан 4102% ини ташкил қилади. Унинг 30 га яқин минерали маълум. Улардан целестин SrSO4 ва стронцианит SrCO3 саноат аҳамиятига эга.
С. кумушдек оқ ва юмшоқ металл. Суюкланиш т-раси 770°, қайнаш т-раси 1380°, зичлиги 2,63 г/см3. С. атом радиуси 0,215 нм; ион радиуси 0,12 нм. Кимёвий фаоллиги ва хоссаларига кура, у кальций билан барий ўртасидаги оралиқ холатни эгаллайди. С. ҳавода тез оксидланади, сув билан шиддатли реакцияга киришади, кўпгина элементлар билан бевосита бирикади. Бирикмаларида 2 валентли. Металл ҳолдаги С.ни SrCl2 нинг суюлтирилган эритмасини электролиз қилиш йўли билан олиш мумкин. Саноатда С. целестин ва стронцианит концентратларини аввал бойитиш, юқори трада (900—950°) кумир иштирокида қайтариш, ҳосил бўлган SrS ни гидролизлаш, СО2 ёки HNO3 таъсир эттириб, SrCO3 ёки Sr(NO3)2 га айлантириш ва сўнгра уларни термик парчалаш йўли билан олинади. С. микроорганизмлар, ўсимлик ва тирик организмларнинг таркибий қисмидир. Денгиз радиолярийси (акантарийси) скелети С. сульфатцелестиндан иборат. Денгиз сувўтининг 100 г қуруқ моддаси таркибида 26—140 мг, қуруқликдаги ўсимликда 2,6 мг, денгиз ҳайвонларида 2—50 мг, қурукҒшкдаги ҳайвонларда 1,4 мг, бактерияларда 0,27— 30 мг С. бўлади. Суяк тўқималарида С. кальций билан бирга тўпланиб унинг аналоги сифатида моддалар алмашинувида иштирок этади. Металл ҳолдаги С. мис, бронза ва баъзи кртишмалар таркибига кўшилади, электр вакуум техникасида газларни ютувчи восита сифатида ишлатилади. С.нинг радиоактив изотопларидан 89Sr телеграф кабелларидаги шикастларни аниклашда, ‘”Sr эса электр батареяларида манба сифатида ишлатилади. С. бирикмалари заҳарли эмас, одам организмига тушганда улар кальций бирикмаларига ўхшаш таъсир этади, аммо ядро синовлари пайтида атмосферада йиғиладиган 90Sr изотопи инсоният учун ута хавфлидир. С. билан ишлаганда ишқорий ва ишқорийер металларга оид қўлланма ва қоидаларга риоя қилиш лозим.
Стронций бирикмалари. С. хона т-расида кислород билан бирикиб оксид, юқори босим остида эса пероксид қосил қилади. С. оксид, SrO — рангсиз кристаллар. Суюкланиш т-раси 2430°, зичлигй 4,7 г/см1. Оҳакка ўхшаш; сув билан бирикканда кўп миқдорда иссиқлик ажратиб чикариб С. Гидроксидга айланади. С. карбонатни 1100°да термик парчалаш йўли билан олинади.
С. гидроксид, Sr(OH)2 — рангсиз кристаллар. Суюқланиш т-раси 375°, зичлиги 3,625 г/см3. Сувда кальций гидроксидга нисбатан яхши эрийди. Кучли асосли хоссага эга, сув билан октагидрат Sr(OH)28H2O ҳосил қилади, сувли эритмаси СО2 ни ютиб SrCO3 беради. Октагидрат қуруқ ҳавода моногидратга, 100° да сувсиз гидроксидга, 400° дан юқорида SrO га айланади. С. гидроксид канд ишлаб чиқариш.да патокада крлган қандни ажратиб олишда ишлатилади. Бунда патокага Sr(OH)2 қўшилганда, Cl2H22On-SrO5H2O таркибли қийин эрийдиган модда ҳосил бўлади. Бу моддага СО, таъсир эттирилса, SrO С. карбонатга айланиб чўкмага тушади, қанд эса эритмада қолади.
Ад.: Касымова С.С., Милюков Е.М., Петровский Г.Т., Стронций в стекле, Л., 1978; Касымова С.С, Биогенные элементы, Т., 1990.
Сталина Қосимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.