Strukturaviy tilşunoslik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 628–629-b. — ziyouz.com

Strukturaviy tilşunoslik — tilşunoslik yönalişlaridan biri; tilga nisbatan ilmiy karaşlar va uni tadqiq etiş usullari majmui. Tilni anik, ajralib turadigan struktur (tarkibiy) elementlar (lisoniy birliklar, ularning turkumlari va b.)ga ega bölgan belgilar tizimi tarzida tuşuniş va tilni qatiy (aniq fanlarga öxşatib) formal tavsiflaşga intiliş mazkur karaşlar va usullar asosini taşkil etadi. St. öz nomini til strukturasiga bölgan alohida e'tibori tufayli olgan. Til strukturasi (tuzilişi) esa, odatda, lisoniy tizimning muayyan sathlar doirasida iyerarxik (poğonali) boğlanişda joylaşgan va tartibga solingan elementlari örtasidagi munosabatlarni ifodalaydi. Tilni struktur jixatdan tavsiflaş aniq bir matndan umumlaşgan invariant (özgarmas) birliklar (ran qoliplari, morfemalar, fonemalar)ni ajratiş va ularni anik, nutk,iy bölaklar bilan munosabatini qat'iy qöllaniş qoidalari asosida aniqlaşga imkon beruvçi taxlilni talab qiladi.

St. ğoyalari asosida strukturaviy (formal) grammatika yuzaga keldi, maşina tarjimasi bilan boğliq masalalar kun tartibiga olib çiqildi va ma'lum darajada öz yeçimini topdi, tilşunoslikda matematik tadqiqot usullarining keng qöllanişiga imkon tuğildi. St. garçi 20-a.ning 20— 30y.larida alohida yönaliş sifatida şakllangan bölsada, uning dastlabki kurtaklari qad. hind tilşunosi Panini asarlarida, örta asrlardagi universal grammatikalarda, R.Dekart va G.V.Leybnitsningfalsafiylingvistik grammatikalarida uçraydi. S.t.ning paydo bölişida I.A.Boduen de Kurtene, F.F.Fortunatov, E.Sepir, L.Blumfild, ayniqsa, F.seSossyurning ilmiy izlanişlari va amaliy faoliyati muhim rolöynagan. S.t. ning konsepsiya va metodlari uning ayrim maktablari (Praga lingvistik tögaragi — funksional tilşunoslik; Kopengagen maktabi — glossematja; Amerika maktabi — deskriptiv tilşunoslik) hamda bu maktablarga mansub bölmagan E.Benvenist, A.Martine, L.Kuriloviç, Ye.D.Polivanov va b. olimlar tomonidan işlab çiqilgan.

S.t.ning 50y.largaça bölgan rivojlaniş bosqiçida tilni formal tavsiflaş, uning mazmun jihatini inkor qiliş, til tizimini matematik tizim sifatida tuşuniş ustunlik qilganligi sababli S.t. qatgaq tanqidga uçragan. 50y.lardan keyin esa lisoniy ma'noni örganiş kuçayadi, ma'nomazmunni tavsiflaşning struktur usullari işlab çiqiladi. Bu davrda fonologik tahlil usullari grammatika va semantikaga köçiriladi. S.t.ning özi esa yangi yönalişlarga kuşilib ketib, 70y.larda alohida yönaliş sifatida barham topadi. S.t. işlab çiqqan usullar adabiyotşunoslik, etnologiya, psixologiya, antropologiya, san'atşunoslik kabi ijtimoiygumanitar fanlarda boşka usullar bilan yonmayon qöllanmoqda.

Ad.: Osnovniye napravleniya strukturalizma, M., 1964; Zasorina L.N., Vvedeniye v strukturnuyu lingvistiku, M., 1974; Revzin I.I., Sovremennaya strukturnaya lingvistika, M., 1977.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СТРУКТУРАВИЙ ТИЛШУНОСЛИК — тилшунослик йўналишларидан бири; тилга нисбатан илмий карашлар ва уни тадқиқ этиш усуллари мажмуи. Тилни аник, ажралиб турадиган структур (таркибий) элементлар (лисоний бирликлар, уларнинг туркумлари ва б.)га эга бўлган белгилар тизими тарзида тушуниш ва тилни қатьий (аниқ фанларга ўхшатиб) формал тавсифлашга интилиш мазкур карашлар ва усуллар асосини ташкил этади. Ст. ўз номини тил структурасига бўлган алоҳида эътибори туфайли олган. Тил структураси (тузилиши) эса, одатда, лисоний тизимнинг муайян сатҳлар доирасида иерархик (поғонали) боғланишда жойлашган ва тартибга солинган элементлари ўртасидаги муносабатларни ифодалайди. Тилни структур жихатдан тавсифлаш аниқ бир матндан умумлашган инвариант (ўзгармас) бирликлар (ran қолиплари, морфемалар, фонемалар)ни ажратиш ва уларни аник, нутк,ий бўлаклар билан муносабатини қатъий қўлланиш қоидалари асосида аниқлашга имкон берувчи тахлилни талаб қилади.

Ст. ғоялари асосида структуравий (формал) грамматика юзага келди, машина таржимаси билан боғлиқ масалалар кун тартибига олиб чиқилди ва маълум даражада ўз ечимини топди, тилшуносликда математик тадқиқот усулларининг кенг қўлланишига имкон туғилди. Ст. гарчи 20-а.нинг 20— 30й.ларида алоҳида йўналиш сифатида шаклланган бўлсада, унинг дастлабки куртаклари қад. ҳинд тилшуноси Панини асарларида, ўрта асрлардаги универсал грамматикаларда, Р.Декарт ва Г.В.Лейбницнингфалсафийлингвистик грамматикаларида учрайди. С.т.нинг пайдо бўлишида И.А.Бодуэн де Куртенэ, Ф.Ф.Фортунатов, Э.Сепир, Л.Блумфилд, айниқса, Ф.цеСоссюрнинг илмий изланишлари ва амалий фаолияти муҳим рольўйнаган. С.т. нинг концепция ва методлари унинг айрим мактаблари (Прага лингвистик тўгараги — функционал тилшунослик; Копенгаген мактаби — глоссематжа; Америка мактаби — дескриптив тилшунослик) ҳамда бу мактабларга мансуб бўлмаган Э.Бенвенист, А.Мартине, Л.Курилович, Е.Д.Поливанов ва б. олимлар томонидан ишлаб чиқилган.

С.т.нинг 50й.ларгача бўлган ривожланиш босқичида тилни формал тавсифлаш, унинг мазмун жиҳатини инкор қилиш, тил тизимини математик тизим сифатида тушуниш устунлик қилганлиги сабабли С.т. қатгақ танқидга учраган. 50й.лардан кейин эса лисоний маънони ўрганиш кучаяди, маъномазмунни тавсифлашнинг структур усуллари ишлаб чиқилади. Бу даврда фонологик таҳлил усуллари грамматика ва семантикага кўчирилади. С.т.нинг ўзи эса янги йўналишларга кушилиб кетиб, 70й.ларда алоҳида йўналиш сифатида барҳам топади. С.т. ишлаб чиққан усуллар адабиётшунослик, этнология, психология, антропология, санъатшунослик каби ижтимоийгуманитар фанларда бошка усуллар билан ёнмаён қўлланмоқда.

Ад.: Основные направления структурализма, М., 1964; Засорина Л.Н., Введение в структурную лингвистику, М., 1974; Ревзин И.И., Современная структурная лингвистика, М., 1977.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.