Subhonqulixon

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 639-b. — ziyouz.com

Subhonqulixon (1625 Buxoro 1702.14.9) — Buxoro xoni (1680—1702), Balx hokimi (1651—80), aştarxoniylardan. Hadp Muhammadxonning öğli. Nadr Muhammadxon Buxoro xoni bölgaç, öğli S.ni Soli Saroy şahri, söngra Balx viloyati xrkimi qilib tayinlaydi (1642). Köp ötmay u bu lavozimdan olinib, Kyahmerdga hokim bölgan. S.ning katta akasi Abdulazizxon otasini hokimiyatdan çetlaştirib, Buxoro xoni bölgaç, S. Balxga — otasi huzuriga yöl olgan. S. Balx viloyatida mustahkam örnaşib olib, Balx va Badaxşon hokimligini qölga kiritgan (1651). S. Buxorodan mustaqil siyosat yuritgan. 1658 y.da Abdulazizxonning piri Abdulğafforxöja vositaçiligida Buxoro va Balx örtasida tinçlikka erişilib, S. akasining hokimiyatini rasmiy tan olgan. Muhammad Yusuf Munşiyning yozişiça, 1680 y. 2 fev. da keksayib qolgan Abdulazizxon S.ga Buxoro xonligi taxtini topşirib, özi hajga jönaydi. S. markaziy hokimiyatni mustahkamlaş uçun soliqlar miqdorini oşirib, qöşinni köpaytirgan. Anuşaxonnnng vorisi Arang Muhammadxon 1687 y. Buxoroga bosqin qilganida S. bu hujumni qaytariş bilan çeklanmay, 1688 y.da öldirilgan xon örniga Xiva taxtiga öz noibi amir Niyoz eşik oğaboşi (Şohniyoz)ni ötqazgan. Şu tariqa Abdullaxon II davridagidek Xiva xonligi yana Buxoroga qöşib olingan va mintaqada yagona özbek davlati qaror topgan. S. davrida Buxoro xonligining Şarq davlatlari bilan diplomatik munosabatlari yaxşilangan. Boburiylardan Avrangzeb 1689 y.da Zabardastxon, Usmonli turk sultonlaridan Ağmad I 1691 y.da Mustafo çovuş boşçiligidagi elçilarni Buxoroga jönatgan. S. bilan Avrangzeb örtasida bir neça marta (1671—87) özaro maktublar almaşilgan. S. tomonidan Balx va Buxoroda köplab me'moriy obidalar, jumladan, Balxda Madrasa, Buxoroda Dor uşşifo, Registonda katta hovuz; Arkda salomxona va jome masjidi, şuningdek, Aminobodda çorboğ qurilgan. Bu davrda, ayniqsa, tibbiyot ilmi va adabiyot rivojlangan. Dor uşşifoda bemorlarni davolaş bilan bir qatorda ilmiy işlar ham olib borilgan. S.ning tibbiyotga oid kitoblar jamlangan nodir kutubxonasi bölgan. U «Ihyo attibbi Subhoniy» («Subğoniy tibbiyoti böyiça davolaş»), «Lubb ullavoyih ulqamar filixtiyorot» («Baxtli soatni aniqlaşda oy manzillarining mohiyati») nomli ilmi nujumga oid risola yozgan. S. «Nişoniy» taxallusi bilan şe'rlar bitib, saroyda ötkazilgan muşoiralarda özi ham şe'rlar aytgan.

S. Buxoro yaqinidagi Bahouddin majmuasidagi Daxmai şohonda (Abdullaxon II qabri yaqinida) dafn etilgan.

Manbalar: Mir Muxammad Amini Buxari, Ubaydullaname, T., 1957; Muxammad Yusuf Munşi, Mukimxanskaya istoriya, T., 1956; Xoja Samandar Termiziy, Dastur ulmuluk, T., 1997.

Ad.: Istoriya Özbekistana (XVI—I polovina XIX v.), t. 3, T., 1993.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУБҲОНҚУЛИХОН (1625 Бухоро 1702.14.9) — Бухоро хони (1680—1702), Балх ҳокими (1651—80), аштархонийлардан. Hadp Муҳаммадхоннинг ўғли. Надр Муҳаммадхон Бухоро хони бўлгач, ўғли С.ни Соли Сарой шаҳри, сўнгра Балх вилояти хркими қилиб тайинлайди (1642). Кўп ўтмай у бу лавозимдан олиниб, Кяҳмердга ҳоким бўлган. С.нинг катта акаси Абдулазизхон отасини ҳокимиятдан четлаштириб, Бухоро хони бўлгач, С. Балхга — отаси ҳузурига йўл олган. С. Балх вилоятида мустаҳкам ўрнашиб олиб, Балх ва Бадахшон ҳокимлигини қўлга киритган (1651). С. Бухородан мустақил сиёсат юритган. 1658 й.да Абдулазизхоннинг пири Абдулғаффорхўжа воситачилигида Бухоро ва Балх ўртасида тинчликка эришилиб, С. акасининг ҳокимиятини расмий тан олган. Муҳаммад Юсуф Муншийнинг ёзишича, 1680 й. 2 фев. да кексайиб қолган Абдулазизхон С.га Бухоро хонлиги тахтини топшириб, ўзи ҳажга жўнайди. С. марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаш учун солиқлар миқдорини ошириб, қўшинни кўпайтирган. Анушахоннннг вориси Аранг Муҳаммадхон 1687 й. Бухорога босқин қилганида С. бу ҳужумни қайтариш билан чекланмай, 1688 й.да ўлдирилган хон ўрнига Хива тахтига ўз ноиби амир Ниёз эшик оғабоши (Шоҳниёз)ни ўтқазган. Шу тариқа Абдуллахон II давридагидек Хива хонлиги яна Бухорога қўшиб олинган ва минтақада ягона ўзбек давлати қарор топган. С. даврида Бухоро хонлигининг Шарқ давлатлари билан дипломатик муносабатлари яхшиланган. Бобурийлардан Аврангзеб 1689 й.да Забардастхон, Усмонли турк султонларидан Ағмад И 1691 й.да Мустафо човуш бошчилигидаги элчиларни Бухорога жўнатган. С. билан Аврангзеб ўртасида бир неча марта (1671—87) ўзаро мактублар алмашилган. С. томонидан Балх ва Бухорода кўплаб меъморий обидалар, жумладан, Балхда Мадраса, Бухорода Дор ушшифо, Регистонда катта ҳовуз; Аркда саломхона ва жоме масжиди, шунингдек, Аминободда чорбоғ қурилган. Бу даврда, айниқса, тиббиёт илми ва адабиёт ривожланган. Дор ушшифода беморларни даволаш билан бир қаторда илмий ишлар ҳам олиб борилган. С.нинг тиббиётга оид китоблар жамланган нодир кутубхонаси бўлган. У «Иҳйо аттибби Субҳоний» («Субғоний тиббиёти бўйича даволаш»), «Лубб уллавойиҳ улқамар филихтиёрот» («Бахтли соатни аниқлашда ой манзилларининг моҳияти») номли илми нужумга оид рисола ёзган. С. «Нишоний» тахаллуси билан шеърлар битиб, саройда ўтказилган мушоираларда ўзи ҳам шеърлар айтган.

С. Бухоро яқинидаги Баҳоуддин мажмуасидаги Дахмаи шоҳонда (Абдуллахон II қабри яқинида) дафн этилган.

Манбалар: Мир Мухаммад Амини Бухари, Убайдулланаме, Т., 1957; Мухаммад Юсуф Мунши, Мукимханская история, Т., 1956; Хожа Самандар Термизий, Дастур улмулук, Т., 1997.

Ад.: История Ўзбекистана (XVI—I половина XIX в.), т. 3, Т., 1993.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.