Subyekt

Subyekt — faol faoliyat körsatuvçi, biluvçi, ong va irodaga ega bölgan individ yoki ijtimoiy guruh. «S.» tuşunçasini yunon faylasuflari substansiya tuşunçasi bilan bir xil ma'noda tuşunişgan. Aristotel asarlarida S. tuşunçasi substansiya bilan aynanlaştirib, individual borliq sifatida berilgan. 17-a.dan S. tuşunçasini gnoseologik ma'noda talqin etiş boşlandi. Yangi davr materialistlari S.ni obyektiv va azaliy mavjud bölgan taşqi voqelikni passiv aks ettiriş, idrok qiliş, undan nusxa oliş bilangina çegaralangan biluvçi materiya sifatida tuşuntirişgan. Ular S.ning mohiyatida yotuvçi ğaqiqiy faollikni, ya'ni biliş jarayonida aynan şu faollik voqelikni çuqurroq, kengroq, batafsilroq, mukammalroq bilib olişga imkon yaratişini tuşunib yeta olişmadi. Çunki u davrda S. faolligining zamirida uning aniq faoliyati yotişi haqidagi gnoseologik tamoyil yaratilmagan edi. Idealistlar obyektning mavjudligi S. faoliyatining natijasi deb talqin etişdi. Ular S.ni individ ongi, xudo, goya va b. tarzida tuşuntiriş asosida uning biliş jarayonidagi faollik rolini izohlaşga harakat qilişdi. Hoz. zamon gnoseologik tadqiqotlarida S. obyekt bilan boğliqlikda olib qaraladi, ayrim konsepsiyalarda obyektning Sdan mustaqil holda mavjudligi ta'kidlanadi. Ayni paytda S. obyektga faol özgartiruvçi ta'sir qiladi va S. obyektni «.insoniylaştiradi». Bunday S. bilan obyektning özaro aloqadorligi asosida ijtimoiy-tarixiy amaliyot yotadi. S. hisoblangan individ va uning ongi ham tadqiqot obyekti bölib kelişi mumkin. Individ S. sifatida jamiyatning bir a'zosi, tarixiy jarayonning bir vakili sifatida u mansub bölgan jamiyat a'zolariga xos bilimlarga ega va şu nuqtai nazardan olamga qaraydi. Individ ijtimoiy mavjudot, şu ma'noda S. ijtimoiy mazmun kasb etadi, ya'ni jamiyat a'zosi bölgan ayrim individ ham, jamiyatning özi ham S. bölib kelişi mumkin. Jamiyat uni tadqiq etuvçi tadqiqotçi uçun esa obyektdir, özidan taşqi olam uçun uni örganuvçi S.dir. Inson öz ehtiyoj va amaliy hayot talablaridan kelib çiqib, taşqi olamni özgartiriş, öziga moslaştiriş asosida ikkinçi tabiatni yaratdi. Bu holat S. obyektni öz xohişiga köra özgartirganligining oqibatidir. Bu jarayonda S.ning özi ham özgarib boradi.