Sud tibbiyoti
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 680–681-b. — ziyouz.com
Sud tibbiyoti - tibbiyotning bir bölimi; dastlabki tergov va sud amaliyotida yuzaga keladigan tibbiy va biologik muammolarni örganadi.
«S.t.» atamasini ilk bor 1690 y. nemis olimi Iogan Bonn tavsiya etgan. S.t. birbiridan uzoqroq sohalar — tibbiyot va huquq fanlarini özaro boğlaydi. Qadim zamonlardayoq soğliqqa putur yetganda yoki ölim röy berganda huquqiy masalalarni hal etişga vraçlar jalb qilingan. Xitoyda 13-a.da SunSi tahriri ostida «SiYuanLu» kitobi çop etilgan bölib, unda murdani közdan keçiriş, undagi özgarişlar, jaroxatlar, zaharlanişlar va h.k. haqida ma'lumotlar keltirilgan. Abu Ali ibn Sino özining «Tib qonunlari» kitobida murdadagi özgarişlarning kelib çiqiş sabablarini tuşuntirib berişga harakat qilgan. Kitobilaning IV—V jildlarida zahar va zaharlanişlar, mexanik jarohatlar haqida ma'lumotlar berilgan. Ibn Sino jarohatlarni farqlab tasvirlaş haqida fikr yuritgan.
Özbekistonda S.t. fanining rivojlanişi 20-a.ning boşlariga borib taqaladi. 1922 y. Toşkentda Turkiston un-tining tibbiyot fti qoşida S.t. kafedrasi taşkil etilib, S.t. ekspertizalarini rasman ötkaziş va kadrlarni tayyorlaş işlari boşlandi.
ÖzR da S.t. fanining quyidagi tizimlari mavjud: S.t. fani va uning kelib çiqiş tarixi; S.t. ekspertizasining protsessual va taşkiliy asoslari; taşqi ta'sirotlar natijasida jarohatlaniş va ölimning kelib çiqişi; tirik şaxslar sud tibbiy ekspertizasi; murdalar sud tibbiy ekspertizasi; aşyoviy dalillar sud tibbiy ekspertizasi; jinoiy va fuqarolik işlari materiallari böyiça sud tibbiy ekspertizasi; tibbiyot va farmatsevtika xodimlarining kasbiy huquqbuzarliklari böyiça sud tibbiy ekspertizasi. Şuningdek, S.t. qonunlar asosida tibbiy ma'lumotlarni tahlil qiladi.
S.t. tibbiyotning boşqa sohalari, xususan patologik anatomiya (murdalarni tekşirişda), farmakologiya va toksikologiya (zaharlanişlarni örganişda), klinik fanlar (tirik şaxslarni körikdan ötkaziş), gematologiya va immunologiya fanlari bilan (aşyoviy dalillarni tekşirişda) uzviy boğliq.
Özbekistonda S.t. fanining rivojlanişida I.V. Markoviç, M.I. Rayskiy, N.F. Kolosova, SŞ.Şaxabutdinov, F.J. Tölaganov, J.J.Jalolov va b.ning xizmatlari katta. Mamlakatdagi mavjud tibbiyot intlarida S.t. kafedralari mavjud, u yerda va huquqşunoslik yönalişidagi öquv muassasalarida S.t. fani öqitiladi. S.t. ekspertlari vraçlar malakasini oşiriş intlarida öz malakalarini oşiradilar. Hoz. S.t. kafedralarida magistrlar tayyorlanmoqda. Özbekistonda sud tibbiyotçilarining ilmiy jamiyati taşkil etilgan (1954). «Özbekiston sud tibbiyoti ekspertlarining ilmiy maqolalar töplami» çop etilmoqda (1975 y.dan). 1990 y.dan boşlab «Sudtibekspertiza» ilmiyöquvamaliy birlaşmasi faoliyat körsata boşladi.
Ad.: Jalolov J.J., Sud tibbiyoti, T., 1996.
Ibrohim Bahriyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУД ТИББИЁТИ - тиббиётнинг бир бўлими; дастлабки тергов ва суд амалиётида юзага келадиган тиббий ва биологик муаммоларни ўрганади.
«С.т.» атамасини илк бор 1690 й. немис олими Иоган Бонн тавсия этган. С.т. бирбиридан узоқроқ соҳалар — тиббиёт ва ҳуқуқ фанларини ўзаро боғлайди. Қадим замонлардаёқ соғлиққа путур етганда ёки ўлим рўй берганда ҳуқуқий масалаларни ҳал этишга врачлар жалб қилинган. Хитойда 13-а.да СунЦи таҳрири остида «СиЮаньЛу» китоби чоп этилган бўлиб, унда мурдани кўздан кечириш, ундаги ўзгаришлар, жарохатлар, заҳарланишлар ва ҳ.к. ҳақида маълумотлар келтирилган. Абу Али ибн Сино ўзининг «Тиб қонунлари» китобида мурдадаги ўзгаришларнинг келиб чиқиш сабабларини тушунтириб беришга ҳаракат қилган. Китобиланинг IV—V жилдларида заҳар ва заҳарланишлар, механик жароҳатлар ҳақида маълумотлар берилган. Ибн Сино жароҳатларни фарқлаб тасвирлаш ҳақида фикр юритган.
Ўзбекистонда С.т. фанининг ривожланиши 20-а.нинг бошларига бориб тақалади. 1922 й. Тошкентда Туркистон ун-тининг тиббиёт фти қошида С.т. кафедраси ташкил этилиб, С.т. экспертизаларини расман ўтказиш ва кадрларни тайёрлаш ишлари бошланди.
ЎзР да С.т. фанининг қуйидаги тизимлари мавжуд: С.т. фани ва унинг келиб чиқиш тарихи; С.т. экспертизасининг процессуал ва ташкилий асослари; ташқи таъсиротлар натижасида жароҳатланиш ва ўлимнинг келиб чиқиши; тирик шахслар суд тиббий экспертизаси; мурдалар суд тиббий экспертизаси; ашёвий далиллар суд тиббий экспертизаси; жиноий ва фуқаролик ишлари материаллари бўйича суд тиббий экспертизаси; тиббиёт ва фармацевтика ходимларининг касбий ҳуқуқбузарликлари бўйича суд тиббий экспертизаси. Шунингдек, С.т. қонунлар асосида тиббий маълумотларни таҳлил қилади.
С.т. тиббиётнинг бошқа соҳалари, хусусан патологик анатомия (мурдаларни текширишда), фармакология ва токсикология (заҳарланишларни ўрганишда), клиник фанлар (тирик шахсларни кўрикдан ўтказиш), гематология ва иммунология фанлари билан (ашёвий далилларни текширишда) узвий боғлиқ.
Ўзбекистонда С.т. фанининг ривожланишида И.В. Маркович, М.И. Райский, Н.Ф. Колосова, СШ.Шахабутдинов, Ф.Ж. Тўлаганов, Ж.Ж.Жалолов ва б.нинг хизматлари катта. Мамлакатдаги мавжуд тиббиёт интларида С.т. кафедралари мавжуд, у ерда ва ҳуқуқшунослик йўналишидаги ўқув муассасаларида С.т. фани ўқитилади. С.т. экспертлари врачлар малакасини ошириш интларида ўз малакаларини оширадилар. Ҳоз. С.т. кафедраларида магистрлар тайёрланмоқда. Ўзбекистонда суд тиббиётчиларининг илмий жамияти ташкил этилган (1954). «Ўзбекистон суд тиббиёти экспертларининг илмий мақолалар тўплами» чоп этилмоқда (1975 й.дан). 1990 й.дан бошлаб «Судтибэкспертиза» илмийўқувамалий бирлашмаси фаолият кўрсата бошлади.
Ад.: Жалолов Ж.Ж., Суд тиббиёти, Т., 1996.
Иброҳим Баҳриев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.