Sudralib yuruvçilar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 693–694-b. — ziyouz.com
Sudralib yuruvçilar (Reptelia) — umurtqalilar sinfi. Qadimgi S.yu. — kotilozavrlar örta karbonda stegotsefallardan paydo bölgan. Keyinçalik stegotsefallar 2 şoxga ajralgan; ularning biridan — sut emizuvçilar, ikkinçisidan — kuşlar paydo bölgan. S.yu. permdan kaynozoy erasi boşlarigaça Yer yuzi faunasida hukmronlik qilgan. Mezozoyda kengtarqalgan; ular orasida dengizda suzuvçilari va havoda uçadiganlari bölgan. Eng yirik hayvonlar — dinozavrlar qam mezozoy davrida yaşagan. Mezozoy tugab, kaynozoyning boşlanişi qadimgi S.yu. ning qirilib ketişi, sut emizuvçilar bilan quşlarning keng tarqalişiga töğri kelgan.
Hoz. S.yu. gavdasining uzunligi bir neça sm dan 10 m gaça. Skeleta deyarli töliq suyaklangan. Oyoqlari boşqa kuruqlikda yaşovçilar singari 5 barmoqli tipda; ayrim guruhlarda oyokdar bölmaydi. Köpçilik S.yu. qovurğalari töş suyaklari bilan tutaşib, kökrak
qafasi hosil qiladi. S.yu.da birinçi marta kökrak qafasi orqali nafas oliş paydo böladi. Boş miyasi sut emizuvçilar va quşlarnikiga nisbatan kuçsiz rivojlangan. Qon aylaniş doirasi 2 ta, yuragi 3 kamerali, yurak qorinçasida çala parda tösiq böladi. Faqat timsoxlar yuragi qorinçasi töliq 2 ga bölingan, yuragi 4 kamerali. Ayiriş organi çanoq buyrakdan iborat; köpçiligida qovuq bor. Gatteriyalardan boşqa barça S.yu. erkagida kopulyativ organ bor (ilonlar va kaltakesaklarda 2 tadan). Terisi muguz tangaçalar yoki qalqon bilan qoplangan (terili suv toşbaqalarida bölmaydi), quruq, ter bezlari bölmaydi yoki kam böladi.
Hoz. S.yu.ning 8000 ga yaqin turi, Özbekistonda 2 turkum (tangaçalilar, toşbaqalar)ga mansub 58 turi tarqalgan. Antarktidadan taşqari barça kitalarda uçraydi. Köpçilik turlari qurukdikda, timsoxlar, bir qança toşbaqalar va ilonlar çuçuk suvlarda, ayrim toşbaqalar, ilonlar va timsoxlar dengizda yaşaydi. Tana harorati doimiy bölmaganidan S.yu.ning faol hayot keçirişi taşqi muhit harorati bilan boğliq. Uruğlanişi içki; ayrim kaltakesaklar va ilonlar partenogenez köpayadi. Köpçilik S.yu. tuxum qöyadi; ayrim turlari tirik tuğadi yoki tuxumdan tirik tuğadi. Tuxumlari sariklikka boy; qattiq ohak (toşbaqalar, timsoxlar) yoki pergamentsimon pöçoq (ilonlar, kaltakesaklar) bilan qoplangan. Pöçoqtuxumni qurib qolişdan saqdaydi. Inkubatsiya davri 1—2 oydan 1 yilgaça yoki köproq (gatteriya). Ayrim S.yu. (mas, timsoxlar) nayeli töğrisida ğamxörlik qiladi. Köpçiligi yirtqiç yoki haşarotxör; ayrim kaltakesaklar (agamalar, iguanlar) hammaxör; quruqlik toşbaqalari, asosan, ösimliklar bilan oziklanadi. Ayrim S.yu. göşti iste'mol qilinadi; terisi va kosasidan har xil buyumlar; ilonlar zaharidan har xil dorilar tayyorlanadi. Köplab ovlaş tufayli toşbaqalar, köpçilik ilonlar va timsoxdar sonining kamayişiga olib keldi. S.yu. sonini tiklaş uçun ular sun'iy köpaytiriladi (timsoxlar); köpayiş joylari muhofaza qilinadi; ovlaş man etiladi. 150 ga yaqin turi va kenja turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУДРАЛИБ ЮРУВЧИЛАР (Reptelia) — умуртқалилар синфи. Қадимги С.ю. — котилозаврлар ўрта карбонда стегоцефаллардан пайдо бўлган. Кейинчалик стегоцефаллар 2 шохга ажралган; уларнинг биридан — сут эмизувчилар, иккинчисидан — кушлар пайдо бўлган. С.ю. пермдан кайнозой эраси бошларигача Ер юзи фаунасида ҳукмронлик қилган. Мезозойда кенгтарқалган; улар орасида денгизда сузувчилари ва ҳавода учадиганлари бўлган. Энг йирик ҳайвонлар — динозаврлар қам мезозой даврида яшаган. Мезозой тугаб, кайнозойнинг бошланиши қадимги С.ю. нинг қирилиб кетиши, сут эмизувчилар билан қушларнинг кенг тарқалишига тўғри келган.
Ҳоз. С.ю. гавдасининг узунлиги бир неча см дан 10 м гача. Скелета деярли тўлиқ суякланган. Оёқлари бошқа куруқликда яшовчилар сингари 5 бармоқли типда; айрим гуруҳларда оёкдар бўлмайди. Кўпчилик С.ю. қовурғалари тўш суяклари билан туташиб, кўкрак
қафаси ҳосил қилади. С.ю.да биринчи марта кўкрак қафаси орқали нафас олиш пайдо бўлади. Бош мияси сут эмизувчилар ва қушларникига нисбатан кучсиз ривожланган. Қон айланиш доираси 2 та, юраги 3 камерали, юрак қоринчасида чала парда тўсиқ бўлади. Фақат тимсохлар юраги қоринчаси тўлиқ 2 га бўлинган, юраги 4 камерали. Айириш органи чаноқ буйракдан иборат; кўпчилигида қовуқ бор. Гаттериялардан бошқа барча С.ю. эркагида копулятив орган бор (илонлар ва калтакесакларда 2 тадан). Териси мугуз тангачалар ёки қалқон билан қопланган (терили сув тошбақаларида бўлмайди), қуруқ, тер безлари бўлмайди ёки кам бўлади.
Ҳоз. С.ю.нинг 8000 га яқин тури, Ўзбекистонда 2 туркум (тангачалилар, тошбақалар)га мансуб 58 тури тарқалган. Антарктидадан ташқари барча китьаларда учрайди. Кўпчилик турлари қурукдикда, тимсохлар, бир қанча тошбақалар ва илонлар чучук сувларда, айрим тошбақалар, илонлар ва тимсохлар денгизда яшайди. Тана ҳарорати доимий бўлмаганидан С.ю.нинг фаол ҳаёт кечириши ташқи муҳит ҳарорати билан боғлиқ. Уруғланиши ички; айрим калтакесаклар ва илонлар партеногенез кўпаяди. Кўпчилик С.ю. тухум қўяди; айрим турлари тирик туғади ёки тухумдан тирик туғади. Тухумлари сарикликка бой; қаттиқ оҳак (тошбақалар, тимсохлар) ёки пергаментсимон пўчоқ (илонлар, калтакесаклар) билан қопланган. Пўчоқтухумни қуриб қолишдан сақдайди. Инкубация даври 1—2 ойдан 1 йилгача ёки кўпроқ (гаттерия). Айрим С.ю. (мас, тимсохлар) наели тўғрисида ғамхўрлик қилади. Кўпчилиги йиртқич ёки ҳашаротхўр; айрим калтакесаклар (агамалар, игуанлар) ҳаммахўр; қуруқлик тошбақалари, асосан, ўсимликлар билан озикланади. Айрим С.ю. гўшти истеъмол қилинади; териси ва косасидан ҳар хил буюмлар; илонлар заҳаридан ҳар хил дорилар тайёрланади. Кўплаб овлаш туфайли тошбақалар, кўпчилик илонлар ва тимсохдар сонининг камайишига олиб келди. С.ю. сонини тиклаш учун улар сунъий кўпайтирилади (тимсохлар); кўпайиш жойлари муҳофаза қилинади; овлаш ман этилади. 150 га яқин тури ва кенжа турлари Халқаро Қизил китобга киритилган.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.