Sudxörlik
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 694–695-b. — ziyouz.com
Sudxörlik — ğoyat oğir şartlar bilan qarz berib, foyda olinadigan faoliyat. S.ning paydo bölişi ibtidoiyjamoa tuzumining yemiriliş davriga töğri keladi. S. kreditnnt qad. şakli bölib, dastlab moddiynatural holda bölgan. Uning egasi öz iste'molidan ortib qolgan mahsulotini muhtojlarga qarzga bergan. Pul paydo bölgaç, S. pulni ğoyat yuqori foiz evaziga qarzga beriş şakliga kirgan. Şarq mamlakatlari, şu jumladan, Örta Osiyoda S. bilan sarroflar va boy savdogarlar şuğullangan. S.da qarzni qaytariş muxdati, tölanadigan foiz miqdori oğzaki kelişuv yoki tilxat bilan rasmiylaştirilgan. Qarz foizining darajasi turli mamlakatlarda turliça, hatto bir mamlakatdagi şahar va tumanlarda ham har xil bölgan. Olingan qarz pulidan kapital tarzida emas, tölov va xarid maqsadlarida foydalaniş, qarz foizining ğoyat yuqori bölişi, kafolat uçun köçmas mulk, qimmatbaho buyumlarni garovga qöyiş S.ka xos. Köp hollarda qarzdorlar qarzni öz vaqtida uza olmay yeridan, uyjoyidan, molmulkidan ajralib xonavayron bölgan, sudxörlar esa boyib ketgan.
Islom dinida S. xarom maşğulot (q. Ribo) qisoblanadi. Şu sababli islom dini tarqalgan mamlakatlarda S. yaşirin tuye olgan. 20-a. boşlarida Örta Osiyoda S. paxta ekadigan muhtoj deqqonlarga yermulklarini garovga qöyiş şarti bilan bönak şaklini olgan. Bönak pulini foizi bilan qaytara olmaganlarning yeri boylar qöliga ötgan.
Mamlakatda içki bozor va tovarpul munosabatlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi, kredit tizimining noçorligi, mayda tovar xöjaligi şakllarining ustunligi S.ning saqlanib qolişi uçun şaroitlar yaratadi. Ğoyat yuqori foizlarda çakana qarzlar beriş şaklidagi S. rivojlangan mamlakatlarda ham mavjud. Lekin bunday faoliyat qonun bilan taqiqlangan. Madaniy bozor iktisodiyoti S.ni rad etadi. S.ning yaşirin körinişlari xufiya iqgisodiyot sohasida yaşirin bitişuvlarda, jinoiy unsurlar orasida uçraydi.
Ahmadjon Ölmasov.
Q.: Ribo
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУДХЎРЛИК — ғоят оғир шартлар билан қарз бериб, фойда олинадиган фаолият. С.нинг пайдо бўлиши ибтидоийжамоа тузумининг емирилиш даврига тўғри келади. С. кредитннт қад. шакли бўлиб, дастлаб моддийнатурал ҳолда бўлган. Унинг эгаси ўз истеъмолидан ортиб қолган маҳсулотини муҳтожларга қарзга берган. Пул пайдо бўлгач, С. пулни ғоят юқори фоиз эвазига қарзга бериш шаклига кирган. Шарқ мамлакатлари, шу жумладан, Ўрта Осиёда С. билан саррофлар ва бой савдогарлар шуғулланган. С.да қарзни қайтариш мухдати, тўланадиган фоиз миқдори оғзаки келишув ёки тилхат билан расмийлаштирилган. Қарз фоизининг даражаси турли мамлакатларда турлича, ҳатто бир мамлакатдаги шаҳар ва туманларда ҳам ҳар хил бўлган. Олинган қарз пулидан капитал тарзида эмас, тўлов ва харид мақсадларида фойдаланиш, қарз фоизининг ғоят юқори бўлиши, кафолат учун кўчмас мулк, қимматбаҳо буюмларни гаровга қўйиш С.ка хос. Кўп ҳолларда қарздорлар қарзни ўз вақтида уза олмай еридан, уйжойидан, молмулкидан ажралиб хонавайрон бўлган, судхўрлар эса бойиб кетган.
Ислом динида С. харом машғулот (қ. Рибо) қисобланади. Шу сабабли ислом дини тарқалган мамлакатларда С. яширин туе олган. 20-а. бошларида Ўрта Осиёда С. пахта экадиган муҳтож деққонларга ермулкларини гаровга қўйиш шарти билан бўнак шаклини олган. Бўнак пулини фоизи билан қайтара олмаганларнинг ери бойлар қўлига ўтган.
Мамлакатда ички бозор ва товарпул муносабатларининг етарли даражада ривожланмаганлиги, кредит тизимининг ночорлиги, майда товар хўжалиги шаклларининг устунлиги С.нинг сақланиб қолиши учун шароитлар яратади. Ғоят юқори фоизларда чакана қарзлар бериш шаклидаги С. ривожланган мамлакатларда ҳам мавжуд. Лекин бундай фаолият қонун билан тақиқланган. Маданий бозор иктисодиёти С.ни рад этади. С.нинг яширин кўринишлари хуфия иқгисодиёт соҳасида яширин битишувларда, жиноий унсурлар орасида учрайди.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.