Suffoziya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 779-b. — ziyouz.com
Suffoziya (lot. suffossio — öyiş) — Yer osti suvlari ta'sirida toğ jinslari massividan mayda mineral (xlorli, sulfat, karbonat tuzlar va b.) zarraçalarining mexanik ravişda yuviliş jarayoni. S. köproq kumli, lyossli va b. dispers jinslarda sodir böladi. S. massivning tuzilişi va tarkibiga nisbatan: turli tarkibli jinslarning qatlamlarida va bu qatlamlarning ulaniş joylarida; tektonik buziliş zonalaridagi darzliklardagi bir jinsli bölmagan töldirgiçlarda; toğ jinslarining ulaniş joylarida va sun'iy inşootlar (filtr, drenaj va b.)dan tökilgan materiallarda rivojlanadi. Toğ jinslari granulometrik tarkibining turlilik darajasini kupayişi, yer osti suvlari harakati tezligining oşişi S.ni vujudga kelişiga imkon tuğdiradi. S. toğ jinslari tarkibi va strukturasining özgarişiga, ularning ğovakliligi va suv ötkazuvçanligini ortişiga, mahkamliligini pasayişiga olib keladi. Natijada ustki qatlam çökib, yuqorida diametri 10 m gaça, ba'zan 100—500 m gaça bölgan mayda va yirik halqasimon çuqurlar hosil böladi. S. natijasida yumşagan jinslar toğ yon bağirlarida köçki hosil bölişiga imkon yaratadi. Inşootlar asosidagi toğ jinslarda S. ularning notekiye çökişiga, şaklini özgartirişiga va buzilişiga olib keladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУФФОЗИЯ (лот. suffossio — ўйиш) — Ер ости сувлари таъсирида тоғ жинслари массивидан майда минерал (хлорли, сульфат, карбонат тузлар ва б.) заррачаларининг механик равишда ювилиш жараёни. С. кўпроқ кумли, лёссли ва б. дисперс жинсларда содир бўлади. С. массивнинг тузилиши ва таркибига нисбатан: турли таркибли жинсларнинг қатламларида ва бу қатламларнинг уланиш жойларида; тектоник бузилиш зоналаридаги дарзликлардаги бир жинсли бўлмаган тўлдиргичларда; тоғ жинсларининг уланиш жойларида ва сунъий иншоотлар (фильтр, дренаж ва б.)дан тўкилган материалларда ривожланади. Тоғ жинслари гранулометрик таркибининг турлилик даражасини купайиши, ер ости сувлари ҳаракати тезлигининг ошиши С.ни вужудга келишига имкон туғдиради. С. тоғ жинслари таркиби ва структурасининг ўзгаришига, уларнинг ғоваклилиги ва сув ўтказувчанлигини ортишига, маҳкамлилигини пасайишига олиб келади. Натижада устки қатлам чўкиб, юқорида диаметри 10 м гача, баъзан 100—500 м гача бўлган майда ва йирик ҳалқасимон чуқурлар ҳосил бўлади. С. натижасида юмшаган жинслар тоғ ён бағирларида кўчки ҳосил бўлишига имкон яратади. Иншоотлар асосидаги тоғ жинсларда С. уларнинг нотекие чўкишига, шаклини ўзгартиришига ва бузилишига олиб келади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.