Suğd

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 790–791-b. — ziyouz.com

Suğd SUĞD, Söğd, Suğud Örta Osiyodagi qad. Tarixiy-madaniy viloyat. Ilk marta axomaniylar sulolasi vakillarining qoyatoş xotirot bitiklarida Suguda şaklida qad. Eron saltanatiga tobe qilingan satrapliklardan biri, mamlakat nomi sifatida qayd etilgan. Yunon manbalarida — Sogdianoy. Bu şakl yunonlar tomonidan söz tarkibidagi — anaka — tegişlilik, mansublik ma'nosini bildiruvçi nisbat qöşimçasini söz özagiga qöşib yuborişdan paydo bölgan. Xitoy manbalarida — Suli. S. yozuvi yodgorliklari mamlakat nomini S. yoki Sğud şaklida körsatadi. Suğdik yoki Sğudik, Suğdiyonak — Sğudiyonak şakllari «Suğdga tegişli», «Suğdiy» kabi ma'nolarda qöllanadi. Urta asrlarda arabiy, forsiy, turkiy manbalar mamlakat nomini «S.» şaklida qöllaydi.

«S.» sözining ma'nosi fanda turliça talqin qilib kelinadi. Mac, Söç —ĞĞ Söz — «kuymoq, yonmoq, porlamoq» deb izohlangan. Bundan S.ni «Muqaddas ilohiy olov (Zarduştiylik tasavvuriga köra) bilan poklangan yer» kabi ma'noda talqin etişga harakat qilingan (V. Tomaşek). Yana bir izohga köra, «S.» sözi sernam, unumdor yer deb tuşuniladi. Bunga hozirga qadar pastlik, suv yiğiladigan yer «S, Suğut» deb atalişini dalil qilib körsatiladi. Avestola S. mamlakat nomi sifatida bir marta uçraydi. «Ardvisura Yaşti» —(«Obon Yaşt») va Ardvi (Amudaryo) Işkata, Paruta, Mouri, Suguda va Xvarazm tomon hayotbaxş suvlarini eltadi, deya ta'kidlanadi. Avestoning Videvdat naskida esa Axuramazda yaratgan ezgu yurtlardan biri Gava deyiladi va u yerda sugdlar yaşaydi deb körsatiladi.

S. mamlakati (poytaxti — Samarqand, 645—654 y.larda Keş) 3 tarixiygeografik hududni birlaştirgan. Samarqand Si, Buxoro Si va KeşNaxşab Si. Har 3 qism özaro tabiiy çegaraga ham ega edi: Zarafşon toğ tizmalari Samarqand va KeşNaxşab örtasini Karmanadan keyin Malik çöli Buxoro va Samarqand Sini ajratib turgan.

Buyuk ipak yölining markaziy tarmoklari S orqali ötgan. Natijada S xalqaro savdo munosabatlarida muhim örin tuta boşlagan. Buyuk ipak yöli böylab S savdogarlarining qişloqlari, şaharlarida esa ularning mahallalari paydo bölgan. S. tili xalqaro til rolini öynagan. Bu hol Xitoy sayyohlari tomonidan S.ning çegaralari haqida notöğri tasavvurlar hosil qilgan (Syuan Szan).

S. mil. av. 6—2—1-a.larda avval axamoniylarga, söngra makedoniyalik Aleksandr tuzgan saltanatga, uning davomçisi Salavk davlatiga, YunonBaqtriyaga tobe bölgan. Mil. av. 2—1-a.lardan boşlab S öz mustaqilligini tiklaşga kirişgan. Uning markaziy va mahalliy tangalari zarb qilina boşlagan. S. astasekin har 3 qismni öz atrofiga töplagan konfederativ davlat uyuşmasiga aylanib borgan.

Mil. 1ming yillikning 1-yarmida S. kuşonlar, xioniylar, abdallar, kidarlar ta'sirida böla turib, öz nisbiy mustaqilligini saklab keldi. S. konfederatsiyasi mil. 6-a. örtalaridan 8-a.ning boşlarigaça siyosiy jihatdan kuçayib borgan. Arab istilosining boşlanğiç davridan (8-a.ning 1çoragi), to S. podşosi Turğar davri oxirigaça (738—759 y.lar) S özining konfederativ xususiyatini sakdaşga harakat qilgan. Turğardan keyin S.da ixşidlik siyosiy hokimiyat tugab, mamlakat xalifalik tarkibiga singdirilgan.

Ad.:S mir nova O. I ., Oçerki iz istorii Sogda, M., 1971; Ishoqov M., Suğdiyona tarix çorrahasida, T., 1990; Ishoqov M., Unutilgan podşolikdan xatlar, T., 1992; Eşov B., Suğdiyona tarixidan lavhalar, T., 2002.

Mirsodiq Ishoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУҒД, Сўғд, Суғуд Ўрта Осиёдаги қад. Тарихий-маданий вилоят. Илк марта ахоманийлар сулоласи вакилларининг қоятош хотирот битикларида Сугуда шаклида қад. Эрон салтанатига тобе қилинган сатрапликлардан бири, мамлакат номи сифатида қайд этилган. Юнон манбаларида — Согдианой. Бу шакл юнонлар томонидан сўз таркибидаги — анака — тегишлилик, мансублик маъносини билдирувчи нисбат қўшимчасини сўз ўзагига қўшиб юборишдан пайдо бўлган. Хитой манбаларида — Сули. С. ёзуви ёдгорликлари мамлакат номини С. ёки Сғуд шаклида кўрсатади. Суғдик ёки Сғудик, Суғдиёнак — Сғудиёнак шакллари «Суғдга тегишли», «Суғдий» каби маъноларда қўлланади. Урта асрларда арабий, форсий, туркий манбалар мамлакат номини «С.» шаклида қўллайди.

«С.» сўзининг маъноси фанда турлича талқин қилиб келинади. Mac, Сўч —ҒҒ Сўз — «куймоқ, ёнмоқ, порламоқ» деб изоҳланган. Бундан С.ни «Муқаддас илоҳий олов (Зардуштийлик тасаввурига кўра) билан покланган ер» каби маънода талқин этишга ҳаракат қилинган (В. Томашек). Яна бир изоҳга кўра, «С.» сўзи сернам, унумдор ер деб тушунилади. Бунга ҳозирга қадар пастлик, сув йиғиладиган ер «С, Суғут» деб аталишини далил қилиб кўрсатилади. Авестола С. мамлакат номи сифатида бир марта учрайди. «Ардвисура Яшти» —(«Обон Яшт») ва Ардви (Амударё) Ишката, Парута, Моури, Сугуда ва Хваразм томон ҳаётбахш сувларини элтади, дея таъкидланади. Авестонинг Видевдат наскида эса Ахурамазда яратган эзгу юртлардан бири Гава дейилади ва у ерда сугдлар яшайди деб кўрсатилади.

С. мамлакати (пойтахти — Самарқанд, 645—654 й.ларда Кеш) 3 тарихийгеографик ҳудудни бирлаштирган. Самарқанд Си, Бухоро Си ва КешНахшаб Си. Ҳар 3 қисм ўзаро табиий чегарага ҳам эга эди: Зарафшон тоғ тизмалари Самарқанд ва КешНахшаб ўртасини Карманадан кейин Малик чўли Бухоро ва Самарқанд Сини ажратиб турган.

Буюк ипак йўлининг марказий тармоклари С орқали ўтган. Натижада С халқаро савдо муносабатларида муҳим ўрин тута бошлаган. Буюк ипак йўли бўйлаб С савдогарларининг қишлоқлари, шаҳарларида эса уларнинг маҳаллалари пайдо бўлган. С. тили халқаро тил ролини ўйнаган. Бу ҳол Хитой сайёҳлари томонидан С.нинг чегаралари ҳақида нотўғри тасаввурлар ҳосил қилган (Сюань Цзан).

С. мил. ав. 6—2—1-а.ларда аввал ахамонийларга, сўнгра македониялик Александр тузган салтанатга, унинг давомчиси Салавк давлатига, ЮнонБақтрияга тобе бўлган. Мил. ав. 2—1-а.лардан бошлаб С ўз мустақиллигини тиклашга киришган. Унинг марказий ва маҳаллий тангалари зарб қилина бошлаган. С. астасекин ҳар 3 қисмни ўз атрофига тўплаган конфедератив давлат уюшмасига айланиб борган.

Мил. 1минг йилликнинг 1-ярмида С. кушонлар, хионийлар, абдаллар, кидарлар таъсирида бўла туриб, ўз нисбий мустақиллигини саклаб келди. С. конфедерацияси мил. 6-а. ўрталаридан 8-а.нинг бошларигача сиёсий жиҳатдан кучайиб борган. Араб истилосининг бошланғич давридан (8-а.нинг 1чораги), то С. подшоси Турғар даври охиригача (738—759 й.лар) С ўзининг конфедератив хусусиятини сакдашга ҳаракат қилган. Турғардан кейин С.да ихшидлик сиёсий ҳокимият тугаб, мамлакат халифалик таркибига сингдирилган.

Ад.:С мир нова О. И ., Очерки из истории Согда, М., 1971; Исҳоқов М., Суғдиёна тарих чорраҳасида, Т., 1990; Исҳоқов М., Унутилган подшоликдан хатлар, Т., 1992; Эшов Б., Суғдиёна тарихидан лавҳалар, Т., 2002.

Мирсодиқ Исҳоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.