Suğd tili

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 794-b. — ziyouz.com

Suğd tili — eroniy tillarning şim.şarqiy guruhiga mansub ulik til. Zarafşon daryosi vodiysi (hoz. Özbekiston va Tojikiston hududi) da joylaşgan Suğd (Suğdiyona) davlatining rasmiy tili hisoblangan. «Suğd» toponimi qad. yozma manbalardan «Avesto»da uçraydi. Xitoy manbalarining guvox^lik berişiça, 8— 9-a.lar (S.t.ning asosiy yozma yodgorliklari yaratilgan davr)da St. asosiy yozma va oğzaki aloqa tili hisoblangan. Keyinçalik, arablar bosqinidan sung, St. arab, klassik fors (tojik) tillari hamda turkiy tillar tomonidan siqib çiqarilgan. S.t. ning uzilkesil yöqolişi 12—13 a.larga töğri keladi. Bu tilning ba'zi (asosan luğaviy) unsurlari hoz. özbek va tojik tillariga singib ketgan.

S.t. bir neça şeva va lahjalarga bölingan. Suğdiyona hamda uning Ğarbiy Xitoydagi mustamlakalarida topilgan yodgorliklar tili suğdiy şevalarning ğarbiy guruhini aks ettiradi. Şarqiy suğd tarmoği esa rivojlanib, hoz. yağnob tiliga asos bölgan.

S.t. vokalizmi çöziqligi jihatidan özaro qaramaqarşi qöyiluvçi 5 juft unli (a—a, i—i, u—u, e—e, ö— ö), 2 juft diftong va öz juftiga ega bölmagan e fonemasidan, konsonant tizimi esa 19 fonemadan iborat bölgan. Grammatik qurilişida analitik belgilar bilan bir qatorda qad. flektiv turga xos xususiyatlar ham mavjud bölgan.

Suğd yozuvi qad. oromiy yozuvi asosida mil. 1-a. boşlarida şakllangan. Turli davrlarda özgarib borganligi tufayli bir neça körinişga ega. Eng qad. yodgorliklari 2—4-a. larga mansub. Ular Şarqiy Turkiston, Tojikiston (Muğ qal'a xarobasi), Afrosiyob, Toşkent, Quva va b. joylarda topilgan. Afrosiyobdan topilgan 16 satrli hujjat matni 7-a. örtalaridagi Örta Osiyo xalqlari hayoti haqida qiziqarli ma'lumot beradi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУҒД ТИЛИ — эроний тилларнинг шим.шарқий гуруҳига мансуб улик тил. Зарафшон дарёси водийси (ҳоз. Ўзбекистон ва Тожикистон ҳудуди) да жойлашган Суғд (Суғдиёна) давлатининг расмий тили ҳисобланган. «Суғд» топоними қад. ёзма манбалардан «Авесто»да учрайди. Хитой манбаларининг гувох^лик беришича, 8— 9-а.лар (С.т.нинг асосий ёзма ёдгорликлари яратилган давр)да Ст. асосий ёзма ва оғзаки алоқа тили ҳисобланган. Кейинчалик, араблар босқинидан сунг, Ст. араб, классик форс (тожик) тиллари ҳамда туркий тиллар томонидан сиқиб чиқарилган. С.т. нинг узилкесил йўқолиши 12—13 а.ларга тўғри келади. Бу тилнинг баъзи (асосан луғавий) унсурлари ҳоз. ўзбек ва тожик тилларига сингиб кетган.

С.т. бир неча шева ва лаҳжаларга бўлинган. Суғдиёна ҳамда унинг Ғарбий Хитойдаги мустамлакаларида топилган ёдгорликлар тили суғдий шеваларнинг ғарбий гуруҳини акс эттиради. Шарқий суғд тармоғи эса ривожланиб, ҳоз. яғноб тилига асос бўлган.

С.т. вокализми чўзиқлиги жиҳатидан ўзаро қарамақарши қўйилувчи 5 жуфт унли (а—а, и—и, у—у, э—э, ў— ў), 2 жуфт дифтонг ва ўз жуфтига эга бўлмаган э фонемасидан, консонант тизими эса 19 фонемадан иборат бўлган. Грамматик қурилишида аналитик белгилар билан бир қаторда қад. флектив турга хос хусусиятлар ҳам мавжуд бўлган.

Суғд ёзуви қад. оромий ёзуви асосида мил. 1-а. бошларида шаклланган. Турли даврларда ўзгариб борганлиги туфайли бир неча кўринишга эга. Энг қад. ёдгорликлари 2—4-а. ларга мансуб. Улар Шарқий Туркистон, Тожикистон (Муғ қалъа харобаси), Афросиёб, Тошкент, Қува ва б. жойларда топилган. Афросиёбдан топилган 16 сатрли ҳужжат матни 7-а. ўрталаридаги Ўрта Осиё халқлари ҳаёти ҳақида қизиқарли маълумот беради.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.