Suğd yozuvi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 793–794-b. — ziyouz.com
Suğd yozuvi — mil. 1—9-a.larda mavjud bölgan, oromiy yozuvi asosida şakllangan harftovuş yozuvi; u bir manba — oromiy yozuvidan tarqalganligiga köra suryoniy yozuviga yaqin turadi, lekin ular parallel holda mustaqil şakllanib, rivojlanganlar. Zarafşon daryosining vodiy va yukrri oqim qismlarida joylaşgan Suğd (Suğdiyona) viloyatida qöllangan.
Syo. somiy alifbolar singari konsonant yozuv bölgan, ya'ni xarflar asosan undoş tovuşlarni ifoda qilgan; unli tovuşlar maxsus belgilarga ega bölmagan. Dastlab unda 22—23 harf mavjud bölib, ularning deyarli barçasi qad. oromiy prototipiga borib takalgan va joylaşişi ham oromiy alifbosidagi singari bölgan. Keyinçalik, 4-a. boşlarida ba'zi harflarning alifbodan çiqib ketişi, ba'zi harflarning şaklan birbiriga yaqinlaşuvi, öxşab qolişi natijasida harflar soni 17 tadan iborat bölib qolgan. Syo. dastlabki paytlarda grafik şakllari böyiça oromiy yozuvidan unçalik farq qilmagan, ligaturalar köp bölmagan. 7-a. örtalarida esa Syo. ning kiya (kursiv) şakli paydo bölişi bilan ligaturalar köpaygan, köplab harflarning yozilişi birbiriga öxşab qolgan. Bu holat qiya yozuvni qiyinlaştirgan va qöşimça diakritik belgilar qöllanişini taqozo etgan.
Syo. asosan gorizontal holatda öngdan çapga qarab yozilgan. Ammo suğdlar 6-a. oxiridan boşlab vertikal yönalişda ham (devorlar va kryalarda) yozganlar, vertikal satrlar çapdan öngga tomon joylaşib borgan.
Syo. ning mil. 1-a.ga oid eng qad. namunasi Samarqand yaqinidagi Talli Barzu degan joydan topilgan, eng sönggi namunalari esa 8-a. oxiri — 9-a. boşlariga mansub. Yodgorliklarning kupi 20-a.da Şarqiy Turkistondan topilgan. Şulardan biri 808—821 y.larda hukmronlik kilgan xoqon şarafiga bitilgan, uç tildagi (suğd, qad. turk va xitoy) qabr toşi yozuvidir. Syo. namunalarining aksariyati 4—8-a.larga tegişli bölib, ulardan Muğ qal'a xarobasidan topilgan hujjatlar (1933) muhim ilmiy ahamiyatga ega. Uşbu hujjatlar va Syo.ning ba'zi boşqa yodgorliklarida suğd adabiy tili meyorlari, uning adabiy-badiiy uslubi yaqqol seziladi. Syo., öz navbatida, qad. turkiy runik yozuvi hamda uyğur yozuvşş. şakllantiriş uçun asos bölgan.
Syo. ni va suğd tilini örganişga Sankt-Peterburglik olim V.A. Lifşits katta hissa qöşgan. Hoz. kunda Özbekistonda ham öziga xos suğdşunoslik maktabi vujudga kelgan: prof. M. Ishoqov va uning şogirdlari suğd yozuvi, suğd tili va adabiyotining turli jihatlarini, xususiyatlarini örganib kelmoqdalar. S.yo. yodgorliklarining asosiy qismi Sankt-Peterburg, London, Parij, Berlinda saqlanmoqda.
Ad. L.Oranski y I.M., Vvedeniye v iranskuyu filologiyu, M., 1960; Diringer D., Alfavit, Per. s angl., M., 1963; Fridrix I., Istoriya pisma, Per. s nem., M., 1979.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУҒД ЁЗУВИ — мил. 1—9-а.ларда мавжуд бўлган, оромий ёзуви асосида шаклланган ҳарфтовуш ёзуви; у бир манба — оромий ёзувидан тарқалганлигига кўра сурёний ёзувига яқин туради, лекин улар параллел ҳолда мустақил шаклланиб, ривожланганлар. Зарафшон дарёсининг водий ва юкрри оқим қисмларида жойлашган Суғд (Суғдиёна) вилоятида қўлланган.
Сё. сомий алифболар сингари консонант ёзув бўлган, яъни харфлар асосан ундош товушларни ифода қилган; унли товушлар махсус белгиларга эга бўлмаган. Дастлаб унда 22—23 ҳарф мавжуд бўлиб, уларнинг деярли барчаси қад. оромий прототипига бориб такалган ва жойлашиши ҳам оромий алифбосидаги сингари бўлган. Кейинчалик, 4-а. бошларида баъзи ҳарфларнинг алифбодан чиқиб кетиши, баъзи ҳарфларнинг шаклан бирбирига яқинлашуви, ўхшаб қолиши натижасида ҳарфлар сони 17 тадан иборат бўлиб қолган. Сё. дастлабки пайтларда график шакллари бўйича оромий ёзувидан унчалик фарқ қилмаган, лигатуралар кўп бўлмаган. 7-а. ўрталарида эса Сё. нинг кия (курсив) шакли пайдо бўлиши билан лигатуралар кўпайган, кўплаб ҳарфларнинг ёзилиши бирбирига ўхшаб қолган. Бу ҳолат қия ёзувни қийинлаштирган ва қўшимча диакритик белгилар қўлланишини тақозо этган.
Сё. асосан горизонтал ҳолатда ўнгдан чапга қараб ёзилган. Аммо суғдлар 6-а. охиридан бошлаб вертикал йўналишда ҳам (деворлар ва кряларда) ёзганлар, вертикал сатрлар чапдан ўнгга томон жойлашиб борган.
Сё. нинг мил. 1-а.га оид энг қад. намунаси Самарқанд яқинидаги Талли Барзу деган жойдан топилган, энг сўнгги намуналари эса 8-а. охири — 9-а. бошларига мансуб. Ёдгорликларнинг купи 20-а.да Шарқий Туркистондан топилган. Шулардан бири 808—821 й.ларда ҳукмронлик килган хоқон шарафига битилган, уч тилдаги (суғд, қад. турк ва хитой) қабр тоши ёзувидир. Сё. намуналарининг аксарияти 4—8-а.ларга тегишли бўлиб, улардан Муғ қалъа харобасидан топилган ҳужжатлар (1933) муҳим илмий аҳамиятга эга. Ушбу ҳужжатлар ва Сё.нинг баъзи бошқа ёдгорликларида суғд адабий тили меъёрлари, унинг адабий-бадиий услуби яққол сезилади. Сё., ўз навбатида, қад. туркий руник ёзуви ҳамда уйғур ёзувшш. шакллантириш учун асос бўлган.
Сё. ни ва суғд тилини ўрганишга Санкт-Петербурглик олим В.А. Лифшиц катта ҳисса қўшган. Ҳоз. кунда Ўзбекистонда ҳам ўзига хос суғдшунослик мактаби вужудга келган: проф. М. Исҳоқов ва унинг шогирдлари суғд ёзуви, суғд тили ва адабиётининг турли жиҳатларини, хусусиятларини ўрганиб келмоқдалар. С.ё. ёдгорликларининг асосий қисми Санкт-Петербург, Лондон, Париж, Берлинда сақланмоқда.
Ад. Л.Орански й И.М., Введение в иранскую филологию, М., 1960; Дирингер Д., Алфавит, Пер. с англ., М., 1963; Фридрих И., История письма, Пер. с нем., М., 1979.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.