Suğdiylar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 795-b. — ziyouz.com

Suğdiylar SUĞDIYLAR, suğdlar — Zarafşon vodiysi va Qaşqadaryo vohasining qad. aholisi. Bu mintakdsa S. etnik uyuşma sifatida mil. av. 12—11-a.larda paydo bölgan. Avesto kitobida Gava nomli yurtda S. yaşaydi deb körsatilgan («Videvdat», I fragard). Axomaniylar qoyatoş bitiklaridagi Suguda nomli qaram satraplik aholisi S. bölgan.

S. har 2 vohada dehqonçilik va şahar madaniyatining şakllanişida muqim rol öynagan. Mil. av. 8—7-a. larda Köktepa, Afrosiyob, Uzunqir, Sangirtepa, Yerqörğon ş. xarobalari örnida bölgan qad. şaharlar Suğd xalqi şaharsozligining ilk yirik markazlari edi.

S uzoq muddat turli saltanatlar tarkibida bölib kelganlar. Jumladan, axomaniylar, yunonlar, kuşonlar, xioniylar, eftaliylar, kidariylar, Turk xoqonligi davrida ham nisbiy mustaqillik ruhini saqlaganlar.

Mil. av. 2—1-a.lardan boşlab S. öz hududlarida yangi konfederatov davlat tizimi atrofida birlaşdilar. Asosiy poytaxt şaharlar Samarqand boşçiligida Keş, Buxoro, Naxşab(Nasaf) kabilar edi. Ayni şu davrdan umumsuğd alifboli yozuvi amal qila boşlagan va uning köplab yodgorliklari bizgaça yetib kelgan.

S. Buyuk ipak yöli xalqaro munosabatlarda katta nufuzga ega edilar. Suğd tili xalqaro til darajasiga kötarilgan. Suğd yozuvi esa, qad. turkiyruniy, uyğurturkiy, möğul, manjur va b. Şarq yozuvlariga grafik asos bölib xizmat qilgan. S. öz yozma yodgorliklarida xalq sifatida «Sğudik nob» «Suğd xalqi» deb atalgan.

S. Şarqiy Turkistonga savdo bilan kelib, Buyuk ipak yölidagi şahar va qişloqlarda, 4—5-a.lar davomida (balki oldinroq) şu yerlarda qolib yaşaganlar. Bu yerdagi viloyatlarning köpçilitida savdosotiq işlari S.ning qölida bölgan. Dunxuan va Guançjou viloyatlarining hokimi ma'lum vaqtlargaça Sdan bölgan. 6—8-a.lar davomida bularning ham köpçiligi turkiylaşib ketgan.

Ad.: Ishoqov M ., Suğdiyonatarixi çorrahasida, T., 1990; Ishoqov M., Unutilgan podşolikdan xatlar, T., 1992; Sogdiyskiye dokumentö s gorö Mug, vöp. 1—3, M., 196263.

Mirsodiq Ishoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУҒДИЙЛАР, суғдлар — Зарафшон водийси ва Қашқадарё воҳасининг қад. аҳолиси. Бу минтакдца С. этник уюшма сифатида мил. ав. 12—11-а.ларда пайдо бўлган. Авесто китобида Гава номли юртда С. яшайди деб кўрсатилган («Видевдат», I фрагард). Ахоманийлар қоятош битикларидаги Сугуда номли қарам сатраплик аҳолиси С. бўлган.

С. ҳар 2 воҳада деҳқончилик ва шаҳар маданиятининг шаклланишида муқим роль ўйнаган. Мил. ав. 8—7-а. ларда Кўктепа, Афросиёб, Узунқир, Сангиртепа, Ерқўрғон ш. харобалари ўрнида бўлган қад. шаҳарлар Суғд халқи шаҳарсозлигининг илк йирик марказлари эди.

С узоқ муддат турли салтанатлар таркибида бўлиб келганлар. Жумладан, ахоманийлар, юнонлар, кушонлар, хионийлар, эфталийлар, кидарийлар, Турк хоқонлиги даврида ҳам нисбий мустақиллик руҳини сақлаганлар.

Мил. ав. 2—1-а.лардан бошлаб С. ўз ҳудудларида янги конфедератов давлат тизими атрофида бирлашдилар. Асосий пойтахт шаҳарлар Самарқанд бошчилигида Кеш, Бухоро, Нахшаб(Насаф) кабилар эди. Айни шу даврдан умумсуғд алифболи ёзуви амал қила бошлаган ва унинг кўплаб ёдгорликлари бизгача етиб келган.

С. Буюк ипак йўли халқаро муносабатларда катта нуфузга эга эдилар. Суғд тили халқаро тил даражасига кўтарилган. Суғд ёзуви эса, қад. туркийруний, уйғуртуркий, мўғул, манжур ва б. Шарқ ёзувларига график асос бўлиб хизмат қилган. С. ўз ёзма ёдгорликларида халқ сифатида «Сғудик ноб» «Суғд халқи» деб аталган.

С. Шарқий Туркистонга савдо билан келиб, Буюк ипак йўлидаги шаҳар ва қишлоқларда, 4—5-а.лар давомида (балки олдинроқ) шу ерларда қолиб яшаганлар. Бу ердаги вилоятларнинг кўпчилитида савдосотиқ ишлари С.нинг қўлида бўлган. Дуньхуан ва Гуанчжоу вилоятларининг ҳокими маълум вақтларгача Сдан бўлган. 6—8-а.лар давомида буларнинг ҳам кўпчилиги туркийлашиб кетган.

Ад.: Исҳоқов М ., Суғдиёнатарихи чорраҳасида, Т., 1990; Исҳоқов М., Унутилган подшоликдан хатлар, Т., 1992; Согдийские документў с горў Муг, вўп. 1—3, М., 196263.

Мирсодиқ Исҳоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.