Suğorma dehqonçilik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 800–801-b. — ziyouz.com

Suğorma dehqonçilik SUĞORMA DEHQONÇILIK, obikor deqqonçilik — qişloq xöjaligi. ekinlarini suğorib yetiştiriş. Çöl, çala çöl va qurğoqçil zonalarda, şuningdek, vegetatsiya davrining ayrim bosqiçlari nam bilan yetarli ta'minlanmagan hududlarda vujudga kelgan. Dehqonçiliknpng eng intensiv turlaridan biri. S.d. ekinlardan eng yuqori va barqaror xrsil yetiştirişni ta'minlaydi, lalmikor dehqonçilikka nisbatan 8—10 marta köproq hosil beradi. Bunday şaroitlarda yerdan samarali foydalaniş, takroriy va qöşimça ekinlar ekiş mumkin.

S.d. neolit davridan beri ma'lum. Issiq va quruq ölkalarda, mas, Mesopotamiya, Örta Osiyo, Misrda har yili daryolar toşib suv bosadigan yerlarda dehqonçilik madaniyatining dastlabki öçoklari paydo böldi (q. Liman usulida suğoriş). Ekin suv qaytganidan keyin qolgan loyqaga ekilgan. S.d.ning ibtidoiy şakli — motiga (dastaki söqa) dehqonçiligi ana şunday vujudga kelgan. Yirik suğoriş kanallarini barpo etiş quldorlik jamiyatida boşlanadi. Meksikada suğorişning boşqa bir usuli — yerni suvga yaqinlaştiriş qöllanilgan: ösimlik tuproq solingan maxsus sol (çinampa)da östirilgan.

Köpçilik mamlakatlarda suğoriladigan yerlar jami ekin maydonlarining 1 — 15% (AQŞ, Meksika, Italiya, Fransiya, Ruminiya, Polşa va b.), bir kagor mamlakatlarda yarmi yoki undan köproğini taşkil etadi (Afğoniston, VSR, Eron va b.); ayrim mamlakatlarda esa faqat suğorib (Misr, Saudiya Arabistoni, Ummon va b.) dehqonçilik qilinadi. S.d. (mln.ga; 1999) Hindiston (59), Xitoy (52,5), AQŞ (21,4), Rossiya (4,6), Özbekiston (4,3), Ispaniya (3,6), Ukraina (2,5) mamlakatlarida jadal rivojlanmoqda. Şuningdek, S.d. Buyuk Britaniya, GFR, Belgiya singari namlik yetarli va hatto ortiqça bölgan mamlakatlarda ham rivojlanmoqsa.

Suğorma şaroitlarda asosan don (şoli, buğdoy, makkajöxori, tariq, jöxori, dukkakli don), texnika ekinlari (ğöza, kanop, ziğir, şakarqamiş, va b.), yem-xaşak, sabzavot, meva va rezavor mevalar östiriladi.

S.d.ni olib boriş uçun suğoriş sistemalari barpo qilinadi. Ekinlar tarkibi qat'iy ixtisoslaşadi. Almaşlab ekmşda yetakçi ekin köproq ekiladi. Suğoriladigan ekinlarni parvariş qiliş texnologiyasida ikdim va tuproq şaroitlari, ekinning xususiyati va navi bilan boğliq bölgan suv beriş muddatlari va normalarini töğri belgilaş katta ahamiyatga ega. S.d.da tuproqni işlaş; asosiy (kapital) va joriy (ekspluatatsiyey) tekislaş — suğoriladigan maydon böylab suvning ravon oqişini ta'minlaş uçun yer yuzasini tekislaş; 30—35 sm çuq.da şudgorlaş va yerga ekişdan oldin işlov beriş (boronalaş, çizellaş va b.); dalani takroriy ekiş uçun tayyorlaş; butun vegetatsiya davomida ekin qator oralariga işlov beriş (çopiqtalab ekinlar maydonlarida har bir suğorişdan keyin tuproqni yumşatiş); muvaqqat suğoriş şoxobçalarini, öqariq va dahanalarni tekislaş va b. işlar bajariladi. S.d. öğitlar samaradorligini oşirişga qulay şaroitlar yaratadi. Suğorişda öğitlar tezroq özlaştiriladi va ekinlar ulardan tölaroq foydalaniladi, S.d.da mineral öğitlar soliş miqdori köpaytiriladi (odatda 30—50% gaça). Şuningdek, makkajöxori, kartoşka, sabzavotlar, meva daraxtlari maydonlariga göng (20—40 t/ga) solinadi, kökat öğitpar hami qöllaniladi.

Örta Osiyodagi suğoriladigan yerlarda, asosan, ğalla, ğöza va almaşlab ekişda ularga yöldoş ekinlar (beda, makkajöxori, yem-xaşak ekinlari, jöxori va b.), şuningdek, sabzavotpoliz ekinlari, meva daraxtlari, tok, şoli, qand lavlagi, tamaki va b. ekiladi.

Ad.: Ermagov A.Q., Suğoriladigan dehqonçilik, T., 1983; Abduğaniyev A.A., Povöşeniye ekonomiçeskoy effektivnosti ispolzovaniya oroşayemöx zemel v Özbekistane, T., 1983.

Sulton Xolnazarov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУҒОРМА ДЕҲҚОНЧИЛИК, обикор деққончилик — қишлоқ хўжалиги. экинларини суғориб етиштириш. Чўл, чала чўл ва қурғоқчил зоналарда, шунингдек, вегетация даврининг айрим босқичлари нам билан етарли таъминланмаган ҳудудларда вужудга келган. Деҳқончиликнпнг энг интенсив турларидан бири. С.д. экинлардан энг юқори ва барқарор хрсил етиштиришни таъминлайди, лалмикор деҳқончиликка нисбатан 8—10 марта кўпроқ ҳосил беради. Бундай шароитларда ердан самарали фойдаланиш, такрорий ва қўшимча экинлар экиш мумкин.

С.д. неолит давридан бери маълум. Иссиқ ва қуруқ ўлкаларда, мас, Месопотамия, Ўрта Осиё, Мисрда ҳар йили дарёлар тошиб сув босадиган ерларда деҳқончилик маданиятининг дастлабки ўчоклари пайдо бўлди (қ. Лиман усулида суғориш). Экин сув қайтганидан кейин қолган лойқага экилган. С.д.нинг ибтидоий шакли — мотига (дастаки сўқа) деҳқончилиги ана шундай вужудга келган. Йирик суғориш каналларини барпо этиш қулдорлик жамиятида бошланади. Мексикада суғоришнинг бошқа бир усули — ерни сувга яқинлаштириш қўлланилган: ўсимлик тупроқ солинган махсус сол (чинампа)да ўстирилган.

Кўпчилик мамлакатларда суғориладиган ерлар жами экин майдонларининг 1 — 15% (АҚШ, Мексика, Италия, Франция, Руминия, Польша ва б.), бир кагор мамлакатларда ярми ёки ундан кўпроғини ташкил этади (Афғонистон, ВСР, Эрон ва б.); айрим мамлакатларда эса фақат суғориб (Миср, Саудия Арабистони, Уммон ва б.) деҳқончилик қилинади. С.д. (млн.га; 1999) Ҳиндистон (59), Хитой (52,5), АҚШ (21,4), Россия (4,6), Ўзбекистон (4,3), Испания (3,6), Украина (2,5) мамлакатларида жадал ривожланмоқда. Шунингдек, С.д. Буюк Британия, ГФР, Бельгия сингари намлик етарли ва ҳатто ортиқча бўлган мамлакатларда ҳам ривожланмоқца.

Суғорма шароитларда асосан дон (шоли, буғдой, маккажўхори, тариқ, жўхори, дуккакли дон), техника экинлари (ғўза, каноп, зиғир, шакарқамиш, ва б.), ем-хашак, сабзавот, мева ва резавор мевалар ўстирилади.

С.д.ни олиб бориш учун суғориш системалари барпо қилинади. Экинлар таркиби қатъий ихтисослашади. Алмашлаб экмшда етакчи экин кўпроқ экилади. Суғориладиган экинларни парвариш қилиш технологиясида икдим ва тупроқ шароитлари, экиннинг хусусияти ва нави билан боғлиқ бўлган сув бериш муддатлари ва нормаларини тўғри белгилаш катта аҳамиятга эга. С.д.да тупроқни ишлаш; асосий (капитал) ва жорий (эксплуатацией) текислаш — суғориладиган майдон бўйлаб сувнинг равон оқишини таъминлаш учун ер юзасини текислаш; 30—35 см чуқ.да шудгорлаш ва ерга экишдан олдин ишлов бериш (бороналаш, чизеллаш ва б.); далани такрорий экиш учун тайёрлаш; бутун вегетация давомида экин қатор ораларига ишлов бериш (чопиқталаб экинлар майдонларида ҳар бир суғоришдан кейин тупроқни юмшатиш); муваққат суғориш шохобчаларини, ўқариқ ва даҳаналарни текислаш ва б. ишлар бажарилади. С.д. ўғитлар самарадорлигини оширишга қулай шароитлар яратади. Суғоришда ўғитлар тезроқ ўзлаштирилади ва экинлар улардан тўлароқ фойдаланилади, С.д.да минерал ўғитлар солиш миқдори кўпайтирилади (одатда 30—50% гача). Шунингдек, маккажўхори, картошка, сабзавотлар, мева дарахтлари майдонларига гўнг (20—40 т/га) солинади, кўкат ўғитпар ҳами қўлланилади.

Ўрта Осиёдаги суғориладиган ерларда, асосан, ғалла, ғўза ва алмашлаб экишда уларга йўлдош экинлар (беда, маккажўхори, ем-хашак экинлари, жўхори ва б.), шунингдек, сабзавотполиз экинлари, мева дарахтлари, ток, шоли, қанд лавлаги, тамаки ва б. экилади.

Ад.: Эрмагов А.Қ., Суғориладиган деҳқончилик, Т., 1983; Абдуғаниев А.А., Повўшение экономической эффективности использования орошаемўх земель в Ўзбекистане, Т., 1983.

Султон Холназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.