Suhravardiylik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 805–806-b. — ziyouz.com

Suhravardiylik SUHRAVARDIYLIK, suhravardiya — tasavvuf tariqati. Asosiy ğoyasi — odamlarning qalbi va ruhini poklaşga undaş. Asosçisi — Şahobiddin Abu Hafs Umar Suhravardiy (1144—1234). 12-a. oxiri — 13-a. boşida Irokda, Ikki daryo oraliği hududida zohidlik maktabi doirasida tarkib topgan. S. şaharliklar tariqati bölib, a'zolari soni savdohunarmand ahli va jamiyatning öqimişli qatlamlari hisobiga köpayib borgan. Umar Suhravardiy sunniylik aqoidçisi bölib, mö'tadil sufiylik qaraşlarini tarğib qilgan va Bağdodning siyosiy hayotida faol qatnaşgan. Uning asarlari Abu Homid Ğazoliy asarlari bilan birga S.ning ğoyaviy asosi bölgan. Umar Suhravardiy 2 ta asar yozgan. Birinçisi, «Kaşf alfidoyix alyönaniyna va raşf annasaix animoniya» bölib, yunon falsafasini, jumladan, Aristotel peripatetizmini tanqid qilişga bağişlangan. Ikkinçisi, bizgaça yetib kelgan asari «Avorif ulmaorif» bölib, u 63 bobdan iborat, asosan, tasavvuf gnoseologiyasi, odobaxloqi, psixologiya amaliyotiga bağişlangan. Unda dunyoviy ilm bilan iloxiy ilmning uzviy boğlanişi tan olingan. Asarda «dunyoviy ilm — göyoki sut, iloqiy ilm esa — uning qaymoği» deb hisoblangan. Bu bilan muallif materiyaga qaraganda ruh yuqoriroq mavqega ega demoqçi. Bu kitob keyingi davrlarda yaşagan barça sufiylarning avlodlari uçun tasavvuf axloqi va amaliyoti masalalari böyiça qöllanma vazifasini ötagan. Asar arab, fors, nemis, ingliz tillarida ilgarilari ham, 20-a. da ham köp marta naşr etilgan. S. keyinçalik Hindiston (Sind, Panjob, Mölton, Gujarot)da tarkalgan va çiştiylik tariqati bilan bir qatorda eng ta'sirli tariqat sanalgan, dastlabki davrda bu mamlakatga kelib qolgan kamsonli musulmonlarni birlaştirişda muhim rol öynagan. S. Şarq mamlakatlarida keng tarqalib, har xil davrdagi allomalar unga öz hurmatlarini bildirişgan. Mas, Alişer Navoiy uni e'zozlab tilga oladi. Şayx Sa'diy Umar Suhravardiyni özining ustozi deb bilgan. Amir Temurning piri Şayx Şamsiddin Kulol ham S. tariqatiga mansub edi.

S. 16—17-a.larga kelib bir neça mustaqil oqimlar (şattariya, bahoiya, jaloliya, jamoliya, mahmudiya, davlatşohiya va b. oqimlar)ga bulinib ketdi.

Omonulla Fayzullayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУҲРАВАРДИЙЛИК, суҳравардия — тасаввуф тариқати. Асосий ғояси — одамларнинг қалби ва руҳини поклашга ундаш. Асосчиси — Шаҳобиддин Абу Ҳафс Умар Суҳравардий (1144—1234). 12-а. охири — 13-а. бошида Ирокда, Икки дарё оралиғи ҳудудида зоҳидлик мактаби доирасида таркиб топган. С. шаҳарликлар тариқати бўлиб, аъзолари сони савдоҳунарманд аҳли ва жамиятнинг ўқимишли қатламлари ҳисобига кўпайиб борган. Умар Суҳравардий суннийлик ақоидчиси бўлиб, мўътадил суфийлик қарашларини тарғиб қилган ва Бағдоднинг сиёсий ҳаётида фаол қатнашган. Унинг асарлари Абу Ҳомид Ғазолий асарлари билан бирга С.нинг ғоявий асоси бўлган. Умар Суҳравардий 2 та асар ёзган. Биринчиси, «Кашф алфидойих алйўнанийна ва рашф аннасаих анимонийа» бўлиб, юнон фалсафасини, жумладан, Аристотель перипатетизмини танқид қилишга бағишланган. Иккинчиси, бизгача етиб келган асари «Авориф улмаориф» бўлиб, у 63 бобдан иборат, асосан, тасаввуф гносеологияси, одобахлоқи, психология амалиётига бағишланган. Унда дунёвий илм билан илохий илмнинг узвий боғланиши тан олинган. Асарда «дунёвий илм — гўёки сут, илоқий илм эса — унинг қаймоғи» деб ҳисобланган. Бу билан муаллиф материяга қараганда руҳ юқорироқ мавқега эга демоқчи. Бу китоб кейинги даврларда яшаган барча суфийларнинг авлодлари учун тасаввуф ахлоқи ва амалиёти масалалари бўйича қўлланма вазифасини ўтаган. Асар араб, форс, немис, инглиз тилларида илгарилари ҳам, 20-а. да ҳам кўп марта нашр этилган. С. кейинчалик Ҳиндистон (Синд, Панжоб, Мўлтон, Гужарот)да таркалган ва чиштийлик тариқати билан бир қаторда энг таъсирли тариқат саналган, дастлабки даврда бу мамлакатга келиб қолган камсонли мусулмонларни бирлаштиришда муҳим роль ўйнаган. С. Шарқ мамлакатларида кенг тарқалиб, ҳар хил даврдаги алломалар унга ўз ҳурматларини билдиришган. Мас, Алишер Навоий уни эъзозлаб тилга олади. Шайх Саъдий Умар Суҳравардийни ўзининг устози деб билган. Амир Темурнинг пири Шайх Шамсиддин Кулол ҳам С. тариқатига мансуб эди.

С. 16—17-а.ларга келиб бир неча мустақил оқимлар (шаттария, баҳоия, жалолия, жамолия, маҳмудия, давлатшоҳия ва б. оқимлар)га булиниб кетди.

Омонулла Файзуллаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.