Sulfatlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 723-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 70%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Sulfatlar SULFATLAR, tabiiy sulfatlar — sulfat kislotasining tabiiy tuzlaridan iborat minerallar sinfi. 190 ga yaqin minerali bor; ammo barqaror va keng tarkalgan S. soni Yer pustila nisbatan kam (angidrit, barit, gips, selestin, alunit, mirabilit va b.). S. massasi böyiça Yer pöstining 0,1%ni taşkil qiladi. Kimyoviy jihatdan S. oddiy suvsiz tuzlardan yoki köp qismi oddiy va kristallangan suvli yoki qöşimça anionli qöşaloq tuzlardan iborat. Oddiy tuzlar uçun ularning umumlaşgan formulasi Am[SO4]pZqxH2O va qöşaloqtuzlar uçun AmBJSOJpZqxH2O, bunda A va V — kationlar, Z — esa qöşimça anionlar (YUN], SG, [CO3]2, PO43'). Muxim turlarni yuzaga keltiruvçi kationlar S.da: Ğe (ayniqsa, Ğe3Q), NaQ, KQ, Cu2Q, Mg2Q, Al3Q, Ca2Q, Pb2Q, Ba2Q. S.ning asosiy struktura birligi — tetraedr [SO4]2~. S. kimyoviy xom aşyo, ba'zan metall rudasi. [SOJ2~ anionlari doim boşka kationlar va anionlar bilan ajralgan holda böladi, şuning uçun S. orasida orolli struktura köproq böladi. S. strukturasi böyiça orolli, xalqali, zanjirli, qatlamli va b. S.ning kristallari izometrik gabitusga ega. Rangi ionxromoforlarga, mineral qöşimçalar va strukturalar nuqsoniga boğliq. S.ning ziçligi 1,5— 6,9 g/sm3, suvda tez eruvçan. Qattiqligi kam, 3,5 dan oşmaydi. Deyarli barça S. katta suv havzalaridagi sedimentogenezda va gipergenez zonalarida xrsil böladi. S. gidrotermal konlarda barit, ba'zan suvsiz S. — angidrit, selestin va anglezit holida uçraydi. Köplab S. mas, gips, broşantit, yarozit, kuporoslar vulkanlarning solfatar harakatlarida (mas, alunit) sulfid konlarining oksidlaniş zonasida hosil böladi; ba'zi kam uçraydigan S. (mas, xalkopirit) fumarol harakatlar natijasida paydo böladi. S. kimyo sanoatida metallar (Va, Sr, R,A1) oliş uçun xom aşyo sifatida; burğilaşda — gilli eritmani (barit) oğirlaştirişda; rezina, qoğoz, lokböyoq, şakar sanoatida; oyna va keramika işlab çiqariş.da; quriliş işlarida sement (gips va angidrit) tayyorlaşda, farmatsevtika, çarm, töqimaçiliqda keng qöllaniladi. Ba'zi Sdan kaliy öğitlari olişda foydalaniladi. Özbekistonda gips va angidritning Xöjaköl (Qoraqalpoğiston), Şarğun (Surxondaryo viloyati), Qamişboşi (Farğona viloyati), Qönğirtog (Samarqand viloyati) va mirabilitning Tumruq (Qoraqalpoğiston) konlari mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУЛЬФАТЛАР, табиий сульфатлар — сульфат кислотасининг табиий тузларидан иборат минераллар синфи. 190 га яқин минерали бор; аммо барқарор ва кенг таркалган С. сони Ер пустила нисбатан кам (ангидрит, барит, гипс, целестин, алунит, мирабилит ва б.). С. массаси бўйича Ер пўстининг 0,1%ни ташкил қилади. Кимёвий жиҳатдан С. оддий сувсиз тузлардан ёки кўп қисми оддий ва кристалланган сувли ёки қўшимча анионли қўшалоқ тузлардан иборат. Оддий тузлар учун уларнинг умумлашган формуласи Am[SO4]pZqxH2O ва қўшалоқтузлар учун AmBJSOJpZqxH2O, бунда А ва В — катионлар, Z — эса қўшимча анионлар (ЮН], СГ, [СО3]2, РО43’). Мухим турларни юзага келтирувчи катионлар С.да: Ғе (айниқса, Ғе3Қ), NaҚ, KҚ, Cu2Қ, Mg2Қ, Al3Қ, Ca2Қ, Pb2Қ, Ba2Қ. С.нинг асосий структура бирлиги — тетраэдр [SO4]2~. С. кимёвий хом ашё, баъзан металл рудаси. [SOJ2~ анионлари доим бошка катионлар ва анионлар билан ажралган ҳолда бўлади, шунинг учун С. орасида оролли структура кўпроқ бўлади. С. структураси бўйича оролли, халқали, занжирли, қатламли ва б. С.нинг кристаллари изометрик габитусга эга. Ранги ионхромофорларга, минерал қўшимчалар ва структуралар нуқсонига боғлиқ. С.нинг зичлиги 1,5— 6,9 г/см3, сувда тез эрувчан. Қаттиқлиги кам, 3,5 дан ошмайди. Деярли барча С. катта сув ҳавзаларидаги седиментогенезда ва гипергенез зоналарида хрсил бўлади. С. гидротермал конларда барит, баъзан сувсиз С. — ангидрит, целестин ва англезит ҳолида учрайди. Кўплаб С. мас, гипс, брошантит, ярозит, купорослар вулканларнинг сольфатар ҳаракатларида (мас, алунит) сульфид конларининг оксидланиш зонасида ҳосил бўлади; баъзи кам учрайдиган С. (мас, халькопирит) фумарол ҳаракатлар натижасида пайдо бўлади. С. кимё саноатида металлар (Ва, Sr, РЬ,А1) олиш учун хом ашё сифатида; бурғилашда — гилли эритмани (барит) оғирлаштиришда; резина, қоғоз, локбўёқ, шакар саноатида; ойна ва керамика ишлаб чиқариш.да; қурилиш ишларида цемент (гипс ва ангидрит) тайёрлашда, фармацевтика, чарм, тўқимачилиқда кенг қўлланилади. Баъзи Сдан калий ўғитлари олишда фойдаланилади. Ўзбекистонда гипс ва ангидритнинг Хўжакўл (Қорақалпоғистон), Шарғун (Сурхондарё вилояти), Қамишбоши (Фарғона вилояти), Қўнғиртог (Самарқанд вилояти) ва мирабилитнинг Тумруқ (Қорақалпоғистон) конлари мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.