Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Sulfidlar

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 724–725-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 65%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Sulfidlar SULFIDLAR, tabiiy sulfidlar — minerallar sinfi, metallarning oltingugurtli aralaşmasi. S. Yer pöstining 0,15%ga yakinini taşkil kilib, 200 dan ortiq mineral turini öz içiga oladi. S.ga tabiiy selenidlar, telluridlar, arsenidlar ğamda antimonidlar va vismutidlar yaqin. S.da asosiy tur hosil qiluvçi elementlar Pb,Cu, Sb, As, Ag, Bi, Fe, Co va Ni önlab mineral turlari tarkibiga kiradi. Zn, Cd, Mn, Ge, Sn, Tl, Mo, Hg lar kam turli birikmalar bersada, bularning içida ham sanoat ahamiyatiga ega bölgan va keng tarqalgan muhim minerallar — sfalerit (ZnS), molibdenit (MoS2), kinovar (HgS^ap uçraydi. S.da izomorf aralaşmalar holida uçraydigan elementlarga Ai, Ag, Ga, Ge, In, Tl va Re lar kiradi. H2S (maye As2S, R5)ning hosilasi bölgan oddiy Sdan taşqari H2S2 (mas, Ğe82) ning hosilasi pers ulfidl ar; murakkab sulfidlar (mas, Pb5Sb4Sn) va sulfasollar [AsS]3~, [SbS3]3~ anionlari bilan; qöşaloq sulfidlar (mas, xalkopiritlar) ham mavjud. S.ning kristallokimyoviy ma'lumotlariga asoslangan zamonaviy tasnifida, asosiy kimyoviy tiplari orasida kiçik sinflar mavjud bölib, ulardan struktura tiplariga mos bölgan guruhlar farq qilinadi. S.ning eng muhim guruhlariga: koordinatsion S.ning kiçik sinfiga — galenit PbS, sfalerit ZnS, pirrotin Fe,_xS, pentlandit (Fe,Ni)9Sg, kubanit CuFe2S3 xalkopirit, bornit Cu5FeS4 va b. guruxlar; S.ning sinçl i kiçik sinfiga — argentit As2S, xira rudalar guruhlari; S.ning halqali kiçik sinfiga — realgar AsS guruhi; orolli kiçik sinfiga — pirit FeS2, kobaltin CoAsS — arsenopirit FeAsS va b. guruxlar; S.ning zanjirli kiçik sinfiga antimonit Sb2S3, millerit NiS, kinovar HgS guruhlari; S.ning qatlamli kiçik sinfiga — molibdenit MoS2, auripigment As2S3, kovellin CuS va b. guruxdar kiradi. S.ning kattikligi 2— 4, katlamli Sda 1—2 gaça (molibdenit, kovellin va b.), persulfidlarda esa 5— 7 gaça (pirit va b.). Ziçligi 4 g/ sm3dan ortiq. S. Yer yuzida oksidlanganda osonlik bilan sulfatlarga, sunfa gidroksidlarga, karbonatlarga, ba'zan sof tuğma elementlarga (mas, Si, Ag) aylanadi. Kuplab S. muhim rudali minerallar bulib, rangli, oğir, kamyob va tarqoq metallar, ularning qotişmalari va birlaşmalari olinadigan xom aşyo hisoblanadi. S.ning elektrofizik, jumladan, elektrooptik va yarimutkazgiçlilik xususiyatlari tufayli ulardan, IKdetektorlarning sezuvçan elementlarini, yarimötkazgiç va elektrooptik qurilmalarni i. ç. da foydalaniladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СУЛЬФИДЛАР, табиий сульфидлар — минераллар синфи, металларнинг олтингугуртли аралашмаси. С. Ер пўстининг 0,15%га якинини ташкил килиб, 200 дан ортиқ минерал турини ўз ичига олади. С.га табиий селенидлар, теллуридлар, арсенидлар ғамда антимонидлар ва висмутидлар яқин. С.да асосий тур ҳосил қилувчи элементлар Pb,Cu, Sb, As, Ag, Bi, Fe, Co ва Ni ўнлаб минерал турлари таркибига киради. Zn, Cd, Mn, Ge, Sn, Tl, Mo, Hg лар кам турли бирикмалар берсада, буларнинг ичида ҳам саноат аҳамиятига эга бўлган ва кенг тapқалган муҳим минераллар — сфалерит (ZnS), молибденит (MoS2), киноварь (HgS^ap учрайди. С.да изоморф аралашмалар ҳолида учрайдиган элементларга Аи, Ag, Ga, Ge, In, Tl ва Re лар киради. H2S (мае As2S, РЬ5)нинг ҳосиласи бўлган оддий Сдан ташқари H2S2 (мас, Ғе82) нинг ҳосиласи перс ульфидл ар; мураккаб сульфидлар (мас, Pb5Sb4Sn) ва сульфасоллар [AsS]3~, [SbS3]3~ анионлари билан; қўшалоқ сульфидлар (мас, халькопиритлар) ҳам мавжуд. С.нинг кристаллокимёвий маълумотларига асосланган замонавий таснифида, асосий кимёвий типлари орасида кичик синфлар мавжуд бўлиб, улардан структура типларига мос бўлган гуруҳлар фарқ қилинади. С.нинг энг муҳим гуруҳларига: координацион С.нинг кичик синфига — галенит PbS, сфалерит ZnS, пирротин Fe,_xS, пентландит (Fe,Ni)9Sg, кубанит CuFe2S3 халькопирит, борнит Cu5FeS4 ва б. гурухлар; С.нинг синчл и кичик синфига — аргентит As2S, хира рудалар гуруҳлари; С.нинг ҳалқали кичик синфига — реальгар AsS гуруҳи; оролли кичик синфига — пирит FeS2, кобальтин CoAsS — арсенопирит FeAsS ва б. гурухлар; С.нинг занжирли кичик синфига антимонит Sb2S3, миллерит NiS, киноварь HgS гуруҳлари; С.нинг қатламли кичик синфига — молибденит MoS2, аурипигмент As2S3, ковеллин CuS ва б. гурухдар киради. С.нинг каттиклиги 2— 4, катламли Сда 1—2 гача (молибденит, ковеллин ва б.), персульфидларда эса 5— 7 гача (пирит ва б.). Зичлиги 4 г/ см3дан ортиқ. С. Ер юзида оксидланганда осонлик билан сульфатларга, сунфа гидроксидларга, карбонатларга, баъзан соф туғма элементларга (мас, Си, Ag) айланади. Куплаб С. муҳим рудали минераллар булиб, рангли, оғир, камёб ва тарқоқ металлар, уларнинг қотишмалари ва бирлашмалари олинадиган хом ашё ҳисобланади. С.нинг электрофизик, жумладан, электрооптик ва яримутказгичлилик хусусиятлари туфайли улардан, ИКдетекторларнинг сезувчан элементларини, яримўтказгич ва электрооптик қурилмаларни и. ч. да фойдаланилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.